“УКРАІНСКАЯ КІРЫЛІЯДА” ВАЧАМІ ЗАЦІКАЎЛЕНАГА НАЗІРАЛЬНІКА АЛЬБО РОЗДУМЫ ПА СЬЛЯДАХ СКАНДАЛЬНАГА ВІЗЫТУ

прат. Сяргей Горбік

Вось ужо мінула некалькі тыдняў ад часу візыту Маскоўскага Патрыярха Кірылы ва Ўкраіну, а абмеркаваньні і дыскусіі вакол яго не сьцішваюцца. Не толькі ўсе палітычныя і рэлігійныя лідэры Ўкраіны палічылі неабходным выказаць сваё стаўленьня да гэтае падзеі, нават адзін з кіраўнікоў Украінскага Каталіцкага Ўнівэрсытэту (далей – УКУ) Міраслаў Марыновіч, грэка–каталік па веравызнаньню, выказаў нечаканую заклапочанасьць лёсам Украінскае Праваслаўнае Царквы Маскоўскага Патрыярхату (далей – УПЦ МП) у кантэксьце заяў і дзеяў Маскоўскага візыцёра… Дык у чым жа небясьпека візыту? Якія сапраўдныя мэты патрыярха Кірылы?

Паспрабуем крыху паразважаць…

Актыўная фаза разьдзяленьня Ўкраінскага Праваслаўя скончылася, нават па самым асьцярожным меркаваньням, да канца 90-х гадоў ХХ ст. Пасьля гэтага адбываліся толькі прыватныя, лякальныя міграцыі сьвятароў і вернікаў паміж усімі галінамі Ўкраінскага Праваслаўя. Пры гэтым, тут варта прыслухацца да кіраўніка прэс-цэнтру Украінскае Праваслаўнае Царквы Кіеўскага Патрыярхату (далей – УПЦ КП), уладыкі Еўстрація (Зары), які слушна заўважае, што пераходы зь УПЦ КП у УПЦ МП, аб якіх так гучна абвяшчаюць інфармацыйныя інстытуцыі УПЦ МП, здараюцца не радзей чым адбываецца зваротны працэс. Узаемная міграцыя сьвятароў і вернікаў, нават прыходаў, калі назіраць агульную статыстыку, дык наогул не ўплывае на колькасьць рэальных грамад і практыкуючых вернікаў. Пры гэтым усе папярэднія візыты Маскоўскага патрыярха аніякім чынам рэальна не стымулявалі пераходы зь УПЦ КП і Украінскае Аўтакефальнае Праваслаўнае Царквы (далей – ЎАПЦ) у УПЦ МП. Наадварот, неабачлівыя заявы Маскоўскіх візыцёраў выклікалі абвастрэньне ўкраінска–рускіх адносін у самой УПЦ МП і, адпаведна, пэўны сыход украінскай часткі зь УПЦ МП.

Больш таго, сёньня і ЎАПЦ, і ЎПЦ КП далёка не такія слабкія, як гэта было ў першае палове 90-х гадоў ХХ ст. Яны не толькі маюць тысячы парафій і мільёны адданых вернікаў, шматлікі япіскапат і клір, адукацыйныя ўстановы, а і досыць моцную ўнутранаю арганізаванасьць ды матэрыяльную базу. Калі меркаваць паводле сацыяльнай самадастатковасьці грамадзкіх арганізацый, дык УАПЦ і ЎПЦ КП досыць самадастатковыя і сапраўды, як адзначаў патрыярх УПЦ КП Філарэт, могуць, пры неабходнасьці, спакойна існаваць і чакаць вызнаньня… вякамі.

Натуральна, мне могуць слушна запярэчыць: А праваслаўны, багаслоўскі аспэкт існаваньня “у ізаляцыі” і “без мілаты Боскай”? Тут варта зьвярнуць увагу апанэнтаў на тое, што пераважная частка парафіян УАПЦ і ЎПЦ КП жыве на Заходняе Ўкраіне і зьяўляецца ацэркоўленымі людзьмі зь дзяцінства. Шмат зь іх былі, па неабходнасьці і да паўстаньня Украінскіх Цэркваў, парафіянамі РПЦ МП. Няўжо гэтыя людзі не заўважылі б адсутнасьць мілаты ў УАПЦ альбо УПЦ КП? Альбо як растлумачыць шматлікія цуды ў храмах “раскольнікаў”, выздараўленьня пасьля Таямніц і па малітвах сьвятароў УАПЦ і ЎПЦ КП? Ды і аб “поўнай ізаляцыі” казаць цяжка, нават з таго боку, што Канстантынопальскі патрыярхат вядзе зь імі перамовы аб вызнаньні менавіта як Праваслаўнымі Цэрквамі.

Натуральна паўстае наступнае пытаньне: Ці разумеюць усё гэта ў Рускай Праваслаўнай Царкве Маскоўскага Патрыярхату (далей – РПЦ МП)? Так, разумеюць. Да падобнае думкі можа прыйсьці аналізуючы сур’ёзныя аналітычныя і навуковыя публікацыі праваслаўных дасьледчыкаў Расеі. А асабліва гэта бачна ў працэсе прыватнага абмеркаваньня праблемы разьдзяленьня Ўкраінскага Праваслаўя ў ліставаньні альбо кулюарах навуковых канфэрэнцый. Там, у неафіцыйнае абстаноўцы, прадстаўнікі Маскоўскага афіцыйнага праваслаўя сумленна кажуць аб тым, што “кропка невяртаньня” ва Ўкраіне даўно пройдзена; што сёньня ўсталяваньне кантролю РПЦ МП (УПЦ МП) над парафіямі УАПЦ і ЎАПЦ КП магчыма толькі праз дзяржаўны прымус і перасьлед (на ўзор сталінскага). На падобны гвалт, зь агляду на колькасны склад Украінскіх Цэркваў і палітычны лад Украіны, не рашыцца ніводны ўрад. Нават вельмі прыхільны да РПЦ МП, бо гэта будзе рэальным пачаткам грамадзянскае вайны…

Дарэчы, як прыклад і параўнаньне, можна прывесьці візыт папы Яна–Паўла ІІ ва Ўкраіну: Нягледзячы на вялікі рэзананс, гэты візыт аніяк не выклікаў масавы прыліў вернікаў у Рыма–Каталіцкі Касьцёл альбо Ўкраінскую Грэка–Каталіцкую Царкву.

Такім чынам, распавядзі аб тым, што “візыт патрыярха Кірылы мусіць спрыяць павялічэньню колькасьці УПЦ МП” альбо “памяншэньню ўплыву УПЦ КП і ЎАПЦ ва ўкраінскім грамадзтве” не адпавядае рэальнаму стану рэчаў.

Другі тэзіс (небясьпека візыту), які досыць сур’ёзна разглядае сябра кіраўніцтва ЎКУ Міраслаў Марыновіч, – гэта “увядзеньне прамога кіраваньня ў УПЦ МП шляхам дадатку да тытулу Маскоўскага патрыярха пасады “Кіеўскі”” і, як наступства, спыненьне ўкраінскіх працэсаў у ёй.

Давайце паглядзім на ЎПЦ МП адэкватным позіркам... Сёньня разам з прыхільнікамі Украінскай Памеснае Царквы, бачым тут досыць вялікую партыю прыхільнікаў “рускасьці”. Аб чым гэта гаворыць? Ды толькі аб тым, што нават калі ў выніку нейкага сабору УПЦ МП абвесьціць аб сваім непадпарадкаваньні Маскве, то аднадумства ў гэтым тут не пабачым. І, як вынік, Масква зноў абвесьціць нейкую групу “раскольнікамі”, а зь іншай зробіць “новую” УПЦ МП.

Ды і сама вага “украінізацыі” УПЦ МП ёсьць у пэўнае ступені перабольшана… У самой Расеі даўно (з канца ХІХ ст.) існуе служэньне на татарскае, чуваскае ды іншых мовах. Тут варта ўзгадаць старую савецкую тэорыю аб “нацыянальным па форме, савецкім па зьместу”. Праслаўленьне рускіх імпэратараў – забойцаў усяго ўкраінскага альбо асобаў сьвядома адмаўляўшых само існаваньне ўкраінскае нацыі, выкладаньне рускіх імпэрскіх ідэй, нават на ўкраінскай мове, ня ёсьць “узмацненьнем украінскае сьвядомасьці”.

Вынік ёсьць відавочным: Пры любых зьменах і ўкраінскіх працэсах ва ЎПЦ МП, там заўсёды застаецца “руская складавая”. Апошняя ніколі не дазволіць зьнікнуць РПЦ МП (УПЦ МП) ва Ўкраіне…

Па майму меркаваньню, менавіта замацаваньне статусу, найперш маёмаснага, прысутнасьці РПЦ МП ва Ўкраіне і быў сапраўднае і галоўнае мэтай візыту патрыярха Кірылы ва Ўкраіну.

І тут нам варта ўзгадаць адну цікавую акалічнасьць: Сёньня ЎПЦ МП валодае найбольш вядомымі сьвятынямі Ўкраінскага (не пабаюся казаць – сусьветнага) Праваслаўя. Гэта, найперш Кіева–Пячорская і Пачаеўская Лаўры. Але валодае не на правах уласнасьці, а на правах выкарыстаньня… Такім чынам вынікае, што валоданьне гэтае і некаторай іншае ўласнасьцю напрамкі залежыць ад колькаснага статусу УПЦ МП ва Ўкраіне. А падобны статус залежыць… ад замацаваньня ў сьвядомасьці праваслаўных вернікаў УПЦ МП адданасьці выключна Маскоўскаму патрыярхату.

Тут, у сьвятле разглядаемых падзей, варта ўзгадаць адну цікавую публікацыю на грэка-каталіцкім сайце РІСУ: Верніца Маскоўскага патрыярхату апісвае выпадак, калі ў час рэальнае небясьпекі яе дзіцяці (ён знаходзіўся ў рэанімацыйным аддзяленьні Тэрнопальскага шпіталю) яна пабачыла праваслаўную капліцу ў шпіталі і пабегла да яе, але… адмовілася памаліцца (асабіста) у капліцы … бо яна належыць Кіеўскаму патрыярхату!

Знаёмы лекар–псыхіятар засьведчыў, што ў падобным надзвычаным эмацыйным стане падобную забарону і рэакцыю ў верніка–хрысьціяніна традыцыйных канфэсій (праваслаўны, рыма-каталік, грэка-каталік) можа выклікаць толькі бар’ер у падсьвядомасьці. Сьмею сьцьвярджаць – падобны выпад, у кантэксьце рэакцыі падсьвядомасьці на “раскольнікаў”, у вернікаў УПЦ МП далёка не адзінокі. Вынікае, што за гады падзелу Маскоўскі патрыярхат здолеў пабудаваць мур у сьвядомасьці сваіх практыкуючых вернікаў і гэты мур, як сьведчыць навука, значна мацнейшы за ўсе юрыдычныя абставіны. Пры ўсіх спрыяльных абставінах спатрэбяцца гады каб зьнішчыць падобныя падсьвядомыя бар’еры.

Такім чынам, мы падыходзім да галоўнага: Усе заявы і выступы Маскоўскага гастралёра былі скіраваны на ўкараненьня ў сьвядомасьці вернікаў МП тэзы аб “адзінай выратавальнай РПЦ МП” і адзіным “рускім сьвеце”. І не проста ўмацаваньне, а ўмацаваньне на падсьвядомым узроўні. Бо, пры адсутнасьці магчымасьці фізычна зьнішчыць УПЦ КП і ЎАПЦ, толькі своеасаблівае праграміраваньне вернікаў дае магчымасьць утрымацца РПЦ МП ва Ўкраіне, і захаваць свой кантроль над сьвятынямі Кіеўскае Царквы, нават пры кананічным вызнаньні статуса Ўкраінскае (Кіеўскае) Праваслаўнае Царквы.

На мой погляд, менавіта падобнае праграмаваньне сьвядомасьці вернікаў УПЦ МП найбольш небясьпечнае не толькі дзеля Ўкраінскага Праваслаўя, а нават дзеля бясьпекі самой Украінскае дзяржавы. Бо, нават пры станоўчым вырашэньні кананічнага статусу Украінскае Царквы, дзеля вернікаў МП яна застаецца непрымальнай і варожай; а сама МП будзе стала рэпрадуктаваць з грамадзян Украіны, праз філязофію “рускага сьвету”, ворагаў украінскае дзяржаўнасьці.

СЬВЯТА ПАЧАЕЎСКАЕ ІКОНЫ БОСКАЕ МАЦІ

23 ліпеня

Пачаеўская ікона Боскае Маці належыць да ліку найбольш шанаваных сьвятынь Кіеўскае Царквы. Аб яе зьяўленьні вядома наступнае: На гары, дзе сёньня знаходзіцца манастыр, пасяліліся ў 1340 г. два манаха. Адзін зь іх пасьля малітвы пайшоў на вяршыню гары і нечакана пабачыў Маці Боскую, што стаяла на камяні атачоная полымем. Ён паклікаў іншага брата паглядзець на цуд… Трэцім сьведкам цуду зрабіўся пастух Ян Босы. Апошні пабег на гару і яны ўтрох праславілі Бога. На камяні, дзе стаяла Ўсясьвятая Багародзіца, назаўсёды застаўся адбітак Яе правай ступні.

Але адбітак ступні Ўсясьвятой Багародзіцы не адзіная сьвятыня старажытнага манастыра Кіеўскае Царквы.

У 1559 годзе Канстантынопальскі мітрапаліт Нэафіт, вандруючы па Валыні, наведаў уладарку маёнтку Арлі (знаходзіцца недалёка ад Пачаеву) шляхцянку Ганну Гойскую. У якасьці дабраслаўленьня мітрапаліт пакінуў Ганьні прывезеную з Канстантынопалю ікону Багародзіцы. Неўзабаве жыхары маёнтку пачалі заўважаць, што ад абраза сыходзіць зьзяньне. Калі прад іконай вылечыўся брат уладаркі маёнтку – Філіп, Ганна ў 1557 г. перадала цудатворны абраз манахам, што асяліліся на Пачаеўскае гары. Сьвяты абраз быў пастаўлены ў храм у Гонар Усьпеньня Боскае Маці. Пазьней там быў заснаваны манастыр, адным зь яго асноўных фундатараў зрабілася праваслаўная шляхцянка Ганна Гойская.

Сьвята ў гонар Пачаеўскае іконы Боскай Маці 23 ліпеня ўсталявана ў памяць вызваленьня Ўсьпенскае Пачаеўскае Лаўры ад аблогі мусульманамі 20 – 23 ліпеня 1675 года.

Улетку 1675 гады падчас Збараскае войны з туркамі, у валадараньне польскага караля Яна Сабескага (1674-1696), палкі, якія складаюцца з татараў, пад правадырствам хана Нурэдзіна, праз Вішнявец падступілі да Пачаеўскага манастыра, абступіўшы яго з трох бакоў. Слабая манастырская агароджа, як і некалькі каменных будынкаў манастыра, не уяўляла ніякай абароны для нападнікаў. Ігумен Іосіф Добрамірскій пераканаў брацію і парафіян зьвярнуцца да нябесных заступнікаў: Усясьвятой Багародзіцы і звышгоднаму Ёву Пачаеўскаму. Манахі і парафіяне рупліва маліліся, прыпадаючы да цудатворнай выявы Боскай Маці і да ракі зь мошчамі звышгоднага Ёва. Раніцай 23 ліпеня зь узыходам сонца татары трымалі вялі раду пра штурм мясьціны, ігумен жа загадаў сьпяваць акафіст Боскай Маці. З першымі словамі акафісту “Непераможны Ваявода” над храмам нечакана зьявілася Сама Ўсячыстая Багародзіца, “распусьціўшы амафор белым зьзяючы”, зь нябеснымі анёлам, трымаючымі аголеныя мячы. Звышгодны Ёў знаходзіўся каля Боскай Маці, кланяўся Ёй і маліў аб абароне манастыра. Татары прынялі нябеснае войска за прывід, у жаху пачалі страляць ва Ўсясьвятую Багародзіцу і звышгоднага Ёва, але стрэлы павярталіся назад і ўражалі тых, хто іх выстраліў. Невымоўны жах ахапіў ворагаў. У паніцы яны беглі, не пазнаючы сваіх і забіваючы адзін аднаго. Абаронцы манастыру рынуліся ў пагоню і захапілі шмат палонных. Некаторыя палонныя ў далейшым прынялі праваслаўе і засталіся ў манастыры назаўсёды.

Але гэта далёка не адзіны цуд, які адбыўся па малітве да іконы Маці Боскай Пачаеўскай. Цуды, якія паходзяць ад сьвятога абраза, шматлікія і засьведчаны ў манастырскіх кнігах запісамі вернікаў, якія зь малітваю зьвярталіся пра збавеньне ад невылечных хвароб, вызваленьні ад палону і навучаньні грэшнікаў.

Так, вядома, што адзін зь манахаў Пачаеўскага манастыру быў захоплены ў палон мусульманамі. Знаходзячыся ў палоне, ён згадваў родны Пачаеўскі манастыр, ягоныя сьвятыні, Богаслужбы, сьпевы. Асабліва тужыў манах пры надыходзе сьвята Ўсьпеньня Ўсясьвятой Багародзіцы і са сьлязамі маліў Боскую Маці аб вызваленьні з палону. І вось, па малітвам Усясьвятой Дзевы, аднойчы згінулі сьцены вязьніцы, а манах апынуўся каля сьцяны Пачаеўскага манастыру.

У 1721 году Пачаеў быў захоплены уніятамі. Аднак і ў гэты цяжкі для Лаўры час манастырскі летапіс зафіксаваў 539 цудаў ад услаўленай праваслаўнай сьвятыні. Падчас панаваньня уніятаў, у другой палове ХVIII стагодзьдзя, напрыклад, граф-уніят Мікалай Патоцкі стаў дабрачынцам Пачаеўскае Лаўры па наступнай цудоўнай акалічнасьці. Абвінаваціўшы свайго вазьніцу ў тым, што ашалелыя коні перавярнулі калыску, граф дастаў пісталет, каб забіць яго. Вязьніца, зьвярнуўся да Пачаяўскае гары, падняў рукі угару і выклікнуў: “Маці Боская, паказаная ў абразе Пачаеўскім, выратуй мяне!” Патоцкі некалькі разоў спрабаваў стрэліць з пісталета, ніколі яму не здрадзіўшаму, але зброя рабіла асечку. Вазьніца застаўся жывы. Патоцкі неадкладна адправіўся да цудатворнага абраза і вырашыў сябе і усю сваю маёмасьць прысьвяціць на карысьць манастыра. На яго сродкі пабудаваны Усьпенскі сабор і братэрскі корпус.

У 1832 г. праслаўлены дыямэнт Кіеўскага Праваслаўя прыйшоў іншы захопнік – Праваслаўная Царква Расейскай імпэрыі, якая антыкананічна атрымала ўладу над Кіеўскай мітраполіяй яшчэ ў канцы XVIII ст. З гэтага часу расейцы намагаюцца зьнішчыць тут усю памяць аб усім украінскім… Але нават у цяжкія часы чужынскага зьняволеньня Багародзіца не пакідае Сваёй апекай праваслаўны і выяўляе ў Пачаеві вялікія цуды.

Трапар сьвята, тон 8

Узьвялічваем Цябе, Усясьвятая Дзева, і шануем пакрыў Твой годны, якім выратавала манастыр Твой Пачаеўскі ад нападу татарскага

АРГАНІЗАЦЫЯ ВЭТЭРАНАМІ БЕЛАРУСКАГА СУПРАЦІВУ ПРАВАСЛАЎНАГА ЖЫЦЬЦЯ Ў ПАЎДНЁВАЕ АМЭРЫЦЫ І БЫЛЫ АРХІЯПІСКАП БАПЦ АПАНАС (МАРТАС)

прат. Сяргей Горбік

Аб жыцьці вэтэранаў беларускага супраціву ў Паўднёвае Амэрыцы, а тым больш аб іх духоўным рэлігійным жыцьці вядома досыць мала. Гэта тлумачыцца рознымі абставінамі, але найперш агульнымі абставінамі іх жыцьця і працы ў эміграцыі. Фактычнае базай напісаньня артыкула ёсьць адказы двух вэтэранаў Беларускага супраціву на некаторыя пастаўленыя аўтарам пытаньні. Таму дадзены артыкул, не прэтэндуючы на дасканаласьць і поўнасьць, выкліканы даць пэўны стымул дзеля дасьледчыкаў гісторыі Беларускага Праваслаўя. Таксама пакінуты па-за тэкстам нешматлікія дадзеныя аб кантактах уладыкі Апанаса з прэзыдэнтам Беларускае Цэнтральнае Рады Р. Астроўскім у часе кіраваньня Аргентынскае япархіяй РПЦЗ.

Аўтар.

У канцы 40-х пачатку 50-х гадоў пачалося перасяленьне беларусаў, што апынуліся ў лягерах дзеля перамешчаных асобаў (IRO (International refugee organization)) у Заходняе зоне акупацыі Германіі ў краіны Амэрыцы, Аўстралію, Новую Зэляндыю. Сярод тых, хто чакаў эміграцыі на Амэрыканскі кантынэнт былі і ўдзельнікі Беларускага незалежніцкага супраціву, якім судзілася сысьці з Беларусі на Захад у 1945 – 1949 г.г.

Асобную групу вэтэранаў складалі ўдзельнікі т.зв. “Незалежнае Беларускай партызанкі”, якія ваявалі: і супраць немцаў, і супраць саветаў. Гэта былі байцы атрадаў Харэўскага і Перагуда ды іншых беларускіх камандзіраў, якім пашанцавала прарвацца на Захад. Што вызначала гэтых людзей сярод іншых беларускіх уцекачоў? Па сьведчаньні аднаго зь іх, гэта былі “пераважна маладыя праваслаўныя беларусы да 30 – 35 гадоў, зь вёсак беларускага Палесься, што нямелі вялікай асьветы і больш схільныя да сялянскае працы…”[1] Таксама, як сьведчыць другі беларускі вэтэран, “стомленыя ад вайны і палітыкі, жадаючыя проста мірна араць сваё поля і жыць пладамі сваёй працы”[2]. Таму “ўрбаністычнае жыцьцё ў ЗША”[3] іх не вельмі прываблівала, а краіны Паўднёвае Амэрыцы (найперш – Аргентына) давалі надзею на хуткае атрыманьне ўласнае зямлі і працу на ёй. Таксама не апошнюю ролю адыгрываў факт наяўнасьці там беларусаў, што эмігрыравалі туды ад сярэдзіны 20-х гадоў з Польшчы. Некаторыя вэтэраны нават мелі сярод іх сваякоў альбо знаёмых. Здавалася – яны зрабілі добры выбар, але выявілася ўсё ня так проста…

Апынуўшыся ў Аргентыне, беларускія вэтэраны сутыкнуліся амаль з поўным непаразуменьням сваіх суродзічаў, бо пераважная большасьць апошніх была настроена прасавецкі і прытрымлівалася камуністычных (як мінімум – моцна левых) поглядаў. Новыя эмігранты, зь ліку ўдзельнікаў беларускага супраціву, апынуліся “непажаданымі” у асяродку “старой” беларускай эміграцыі. Гэта і падштурхнула іх да стварэньня ўласных грамад і арганізацый, пераважна антысавецкіх і антыімпэрскіх па сваіх поглядах. Апрача таго, беларускія вэтэраны справядліва апасаліся рэпрэсій “праз агентуру КДБ, якая прасякла ва ўсе арганізацыі старой эміграцыі і мела шмат інфарматараў і памагатых…”[4]

Ня меней праблемаў выклікала і арганізацыя духоўнага жыцьця, якое, уласна, і зьяўляецца тэмай дадзенага артыкула.

На час эміграцыі беларускіх вэтэранаў у Аргентыну, праваслаўнае жыцьцё там было прадстаўлена наступнымі Праваслаўнымі Цэрквамі:

1. Руская Грэка–Праваслаўная Царква Расейскае імпэрыі, якая дзейнічала ў Аргентыне ад канца ХІХ ст. Пасьля 1917 г., дакладней – пасьля вядомай дэклярацыі мітрапаліта Сергія (Старагародскага) 1927 г., частка яе прыходаў перайшло ў Рускую Праваслаўную Царквы Замежжа.

2. Экзархат Канстантынопальскага Патрыярхату ў Паўночнае і Паўднёвае Амэрыцы. У апошні ўвайшла частка парафій Рускае Грэка–Праваслаўнае Царквы. Таксама ў Аргентыне існавалі грэцкія і румынскія парафіі Канстантынопальскага Патрыярхату.

Даваенная беларуская эміграцыя, як сьведчыць беларускі вэтэран, уласнага праваслаўнага жыцьця ў Аргентыне не стварыла. Праваслаўныя беларусы пераважна наведвалі парафіі РПЦЗ і нешматлікія славянскія службы Канстантынопальскага патрыярхату, але актыўнымі парафіянамі не зьяўляліся. Да таго ж, левыя погляды істотна паўплывалі на наяўнасьць рэлігійных перакананьняў сярэдняга і малодшага пакаленьняў.

Апроч адсутнасьці ўласна беларускіх праваслаўных грамад, беларускія вэтэраны сутыкнуліся і зь шэрагам культурніцкіх, маральных і палітычных праблемаў у існуючых праваслаўных асяродках Аргентыны.

Па першае, беларускія вэтэраны прайшлі пэўнае палітычнае выхаваньне ў сваіх атрадах і стаялі на грунце незалежнасьці Беларусі. Але існуючыя славянскія праваслаўныя грамады былі створаны расейскае палітычнае эміграцыяй і былі найперш носьбітамі расейскай імпэрскае сьвядомасьці. Расейцы адмаўлялі не толькі магчымасьць існаваньне незалежнае Беларусі, а нават існаваньне беларусаў як нацыі. Ужо ад першых спробаў наведваньня беларускімі вэтэранамі богаслужбы ў РПЦЗ альбо рускіх парафіях Канстантынопальскага патрыярхату пачаліся канфлікты на палітычнае глебе.

Па другое, пераважная большасьць вэтэранаў атрымала пачатковую адукацыю ўжо пасьля 1917 г. у Польшчы. Таму расейскую мову яны разумелі досыць слаба. Апошняе выклікала не толькі неразуменьне казаньняў рускіх сьвятароў, а і непаразуменьні пры спробах споведзі[5].

Натуральна, як падаецца сёньня, было б лягічна стварыць беларускую праваслаўную грамаду і зьвярнуцца да Беларускае Аўтакефальнае Праваслаўнае Царквы. Але на перашкодзе падобнага рашэньня праблемы паўстала спэцыфіка працы вэтэранаў. Як ўжо казалася вышэй, яны пераважна зараблялі сябе на жыцьцё сялянскае працай – значыцца не жылі лякальнае грамадой (грамадамі), як гэта было, напрыклад, у ЗША альбо Аўстраліі, а аднаасобна і, у большасьці выпадкаў, на досыць вялікай адлегласьці адзін ад аднаго. Зборы вэтэранаў адбываліся пераважна па вялікіх сьвятах альбо знакавых падзеяў у жыцьці кожнага зь іх.

Як сьведчыць адзін з вэтэранаў: “Галоўнае праблемай зь нашага боку была немагчымасьць пабудовы нейкага рэлігійнага цэнтру і ўтрыманьне сьвятара. … Нават адаслаць нейкага на вучобу (у праваслаўную сэмінарыю – С. Г.) ў ЗША альбо Канаду нямелі магчымасьці”[6].

Па сьведчаньню Я. Процькі, перапіска ініцыятыўнае групы беларускіх вэтэранаў і архірэяў Беларускае Аўтакефальнае Праваслаўнае Царквы трывала ад пачатку 50-х гадоў, але аніякіх рэальных вынікаў не прынесла. Па майму меркаваньню, адсутнасьць плённых перамоў тлумачыць той факт, што абодва бакі нямелі рэальных рэсурсаў дзеля заснаваньня і ўтрыманьня дзейнае парафіі ў Аргентыне…

Справа “зрушыла зь мёртвае кропкі” з прыездам у Буэнас-Айрэс быўшага архірэя БАПЦ, а на той час РПЦЗ, – уладыкі Апанаса (Мартаса). Сёньня цяжка вызначыць, хто першы пайшоў на кантакт. Па сьведчаньню сп. Яна Процькі: “… летам 1956 г. уладыка Апанас сустрэў аднаго нашага сябра, які працаваў на сядзібе старога рускага, і праз яго наладзіў сустрэчу зь намі…”[7] А вэтэран Л. Маркевіч сьцьвярджае, што “беларускія вэтэраны пайшлі на прыём да ўладыкі Апанаса ў жніўні 1956 г.”[8] Але, на наш погляд, сёньня гэта ня ёсьць вельмі важным. Найбольш важны той факт, што ўладыка Апанас без вонкавых ваганьняў прыняў да сэрца патрэбы беларускіх вэтэранаў.

Па агульнаму сьведчаньню, ужо “…у верасьні 1956 г., праз аднаго рускага, уладыка дапамог арэндаваць памяшканьне невялікага магазына ў Буэнас-Айрэсе і паступова зрабіць там невялікую праваслаўную каплічку”[9]. Хутчэй за ўсё, як ускосна сьведчаць беларускія вэтэраны, уладыка Апанас узяў на сябе і большую частку выдаткаў пры ўладкаваньні капліцы. Капліца была асьвячоная недзе ў канцы лістападу альбо пачатку сьнежня ў гонар мучаніка Меркурыя Смаленскага (24 лістапада старога стылю), бо вядома, што ўладыка Апанас ужо ў сьнежні 1956 г. некалькі разоў зьбіраў там беларусаў на богаслужбы[10].

Па сьведчаньню сп. Я.Процькі, які пэўны час выконваў абавязкі старасты капліцы, уладыка Апанас чытаў беларусам адмысловыя навукі, прамаўляў казаньні на беларускае мове[11]. Частку гэтых прамоў і казаньняў сп.Процька запісваў і сёньня мы можам параўнаць іх зь вядомымі працамі архіяпіскапа Апанаса (Мартаса). Як мы выявілі, “беларускія творы” ўладыкі Апанаса ёсьць крыху зьмененыя варыянты ягоных казаньняў і пасланьняў сваёй рускай пастве РПЦЗ. Прамаўляліся (хутчэй за ўсё і пісаліся) яны на палескае “трасянцы”, г.з. моўна адаптаваліся пад аўдыторыю беларускіх вэтэранаў.

Але, нягледзячы на ўсе пададзеныя вышэй факты, дзеля мяне, як дасьледчыка, адкрытым застаецца пытаньне аб рэальнае арганізацыі ў Буэнас-Айрэсе беларускае парафіі ў складзе РПЦЗ. Бо, як сьведчыць сп. Л. Маркевіч: “Мы нямелі сталага памяшканьня дзеля збораў у Буэнас-Айрэсу, а капліца адчынялася па дамоўленасьці з гаспадаром (памяшканьня – С.Г.) альбо ўладыкам Апанасам.”[12] А сп. Я.Процька піша: “У красавіку 1957 г. я атрымаў месца працы на плянтацыі і зьехаў зь гораду (Буэнас-Айрэсу – С.Г.), пасьля мяне капліцай апекаваўся гаспадар памяшканьня, расеец”[13].

Такім чынам, магчыма зрабіць высновак, што беларускія вэтэраны зьбіраліся на службы толькі па вялікім сьвятам і, верагодней за ўсё, нямелі сталага сьвята. Іх патрэбы, па меры неабходнасьці, задавальняў уладыка Апанас.

Па сьведчаньню абодвух вэтэранаў, асноўным арганізатарам сустрэч і падтрымкі агульнага жыцьця быў іх былы камандзір Якуб Харэўскі. Верагодней за ўсё, менавіта ён, кантактуючы зь уладыкам Апанасам, жывіў і рэлігійнае жыцьцё сваіх баявых сяброў, бо, як сьведчыць Л. Маркевіч: “… пасьля гібелі нашага камандзіра (2 красавіка 1968 г. – С.Г.), нашы сустрэчы пачалі рабіцца ўсё больш рэдкімі і да канца лета 1968 г. амаль скончыліся…”[14]

Верагодней за ўсё, кантакты ўладыкі Апанаса з беларускімі вэтэранамі не засталіся па-за ўвагай рускіх нацыяналістаў. Шматлікія даносы на ўладыку Апанаса зь абвінавачаньнямі антырускай дзейнасьці ў сынод РПЦЗ, перасьлед у газэтах і часопісах рускай імпэрскай эміграцыі, – усё гэта прымушала ўладыку Апанаса ўсяляк маскаваць свае кантакты з беларускімі вэтэранамі і дапамогу ім.

Таму, пасьля таго, як у 1969 г. сынод РПЦЗ адхіліў уладыку ад кіраваньня Аргентынскае япархіяй РПЦЗ, беларуская праваслаўная парафія спыніла сваё існаваньне як рэлігійная структура. Ужо да пачатку вясны 1970 г. беларусы губляюць сваю капліцу, бо ўласьнік памяшканьня адмовіўся працягнуць арэнду[15].

Па сьведчаньню Л. Маркевіча, ад лета 1970 г. беларусы спрабавалі арганізаваць парафію ў юрысдыкцыі Канстантынопальскага патрыярхату, але адсутнасьць беларускага сьвятара і раскіданасьць вернікаў па ўсёй Аргентыне, пазбаўляла падобныя выселкі сэнсу і яны “уласнае воляй раскідаліся па іншым грэцкім праваслаўным парафіям”[16]. Паказальна, што пасьля перасьледу і цкаваньня з боку сыноду РПЦЗ, уладыка Апанас, хоць у 1972 г. і павярнуўся ў Аргентыну, спроб зноў арганізаваць беларускае жыцьцё пад сваім амафорам не рабіў. Але час ад часу, амаль да сваёй сьмерці, наведваў некаторых знаёмых беларусаў у Буэнас-Айрэсе і вёў зь імі працяглыя гутаркі[17]. Па некаторым сьведчаньням, уладыка таксама ніколі не адмаўляў беларусам, што прыватна прасілі як духоўнае, так і матэрыяльнае дапамогі.

---

[1] Ліст сп. Л. Маркевіча аўтару ад 18 лістапада 2009 г.

[2] Ліст Я.Процькі ад 28 сьнежня 2009 г.

[3] Тамсама

[4] Ліст сп. Л. Маркевіча аўтару ад 18 лістапада 2009 г.

[5] Ліст Я.Процькі ад 28 сьнежня 2009 г.

[6] Ліст сп. Л. Маркевіча аўтару ад 18 лістапада 2009 г.

[7] Ліст Я.Процькі ад 28 сьнежня 2009 г.

[8] Ліст сп. Л. Маркевіча аўтару ад 18 лістапада 2009 г.

[9] Тамсама.

[10] Тамсама.

[11] Ліст Я.Процькі ад 28 сьнежня 2009 г.

[12] Ліст сп. Л. Маркевіча аўтару ад 18 лістапада 2009 г.

[13] Ліст Я.Процькі ад 28 сьнежня 2009 г.

[14] Ліст сп. Л. Маркевіча аўтару ад 18 лістапада 2009 г.

[15] Тамсама

[16] Тамсама

[17] Тамсама

ЖЫЦЬЦЁ ПАРАФІЯНІНА

архіяпіскап Апанас (Мартас)

Мэта зямнога жыцьця кожнага чалавека — гэта выратаваньне сваёй душы ў вечнасьці. Праваслаўная вера і Праваслаўная Царква утрымоўваюць усё тое, што трэба для дасягненьня гэтага выратаваньня. Япіскап Феафан, знакаміты Вышынскій пустэльнік, піша наступнае: “Вер ва усё, у што верыць загадвае Сьвятая Праваслаўная Царква, і прымаючы дабрадатныя сілы праз Таямніцы і грэючы іх праз удзел ва усіх Набажэнствах і праз выкананьне усіх іншых пастаноў Сьвятой Царквы, ідзі няўхільна шляхам запаведзяў, Богам Ісусам Хрыстом нам прадпісаных, пад кіраўніцтвам законных пастыраў, і выратуесься.”

Царква мае дваякае значэньне: зь аднаго боку яна ёсьць “ад Бога усталяванае грамадзтва людзей, злучаных Праваслаўнай вераю, Законам Божым, сьвятакіраўніцтвам і Таямніцамі” (катэхізіс), а зь іншага боку ў практыцы прынята зваць праваслаўны храм царквой. Праваслаўны хрысьціянін ставіцца да адной і іншай назвы з глыбокай пашанай і павагай.

Слова Боскае вучыць, што Царква, як грамадзтва праваслаўных вернікаў, ёсьць жывое містычнае цела Хрыстова, Частка якога ёсьць Сам Хрыстос. Царква, як Цела Хрыстова, напоўнена мілаты Боскай, якая ратуе і асьвячае сілай Боскай. Таму усякі, хто знаходзіцца сваёю вераю ва улоньні Царквы Праваслаўнай, ратуецца для жыцьця вечнага. У сымбале Праваслаўнай веры мы чытаем наступнае вызначэньне: “Веру ў Адзіную, Сьвятую, Саборную і Апостальскую Царкву.” Гэтымі словамі мы выяўляем сваю веру, што Праваслаўная Царква адзіная ва усім сьвеце; яна будзе такой да сканчэньня гэтага часу. Паколькі Праваслаўная Царква існуе ва усім сьвеце і да яе належаць усе народы, якія вызнаюць Праваслаўную веру, то яна завецца Сусьветнай. Існуючыя асобныя Праваслаўныя так званыя памесныя Цэрквы, як напрыклад: Грэцкая, Беларуская, Украінская, Руская, Румынская, Сэрбская, Баўгарская, Канстантынопальская, Антыёхійская, Ерусалімская, Александрыйская і іншыя аўтакефальныя Цэрквы, ніколькі не парушаюць адзінства Сусьветнае Праваслаўнае Усходняе Царквы. Усе гэтыя Цэрквы маюць уласнае кіраваньне, незалежнае ад іншай, але захоўваюць адзінства Праваслаўнай веры, адзінства Таямніц, адзінства дабрадатных дароў Сьвятога Духа адзінства ў зносінах малітоўным. Мы зьяўляемся дзецьмі Беларускай Праваслаўнай Царквы, а праз яе прыналежым да Адзінай, Сьвятой, Саборнай і Апостальскай Сусьветнай Праваслаўнай Царквы.

Бог Ісус Хрыстос, засноўваючы Сваю Царкву, усталяваў у ёй сьвятую герархію, г. з. япіскапаў, сьвятароў і дыяканаў. Абраныя для служэньня Царкве ў кожнай з гэтых сьвятых ступеняў прысьвячаюцца альбо пасьвячаюцца, а не самазвана становяцца такімі. Прычым гэта пасьвячэньне павінна быць зусім законна, г. з. кананічна. Без кананічнага пасьвячэньня прысьвячэньне не сапраўды. Праз законнае пасьвячэньне ў таямніцу сьвятарства перадаецца мілата Усясьвятога Духа рукапакладзенаму ў сьвяты сан. Гэтая мілата дае яму права сьвятадзейнічаць, вучыць і кіраваць у Царкве Хрыстовай. Парафіяне не маюць гэтых правоў і не могуць зьдзяйсьняць ніякіх сьвятадзействаў. Самазванае выкананьне сьвятых дзеяньняў не ёсьць сьвятадзейства, а блюзьнерскае дзеяньне, глыбока абражаючае Самога Бога.

З трох ступеняў сьвятарства япіскапства ёсьць самае высокае па дарунку Духу Сьвятога. Япіскап ёсьць пераемнік альбо спадчыньнік Сьвятых Апосталаў па мілаце. Ён мае усю поўнасьць Апостальскай улады. Сьвятыя Айцы Першахрысьціянскае Праваслаўнае Царквы і Сьвятыя каноны Сусьветных сабораў, засноўваючыся на Сьвятым Пісаньні, ставяць архірэйскі сан вельмі высока ў царкоўнай герархіі. “Без япіскапа няма Царквы,” “Хто не зь япіскапам, той не з Хрыстом” — такое вучэньне Праваслаўнай Царквы. Без волі і дабраслаўленьня свайго архірэя ніхто з кліру і парафіян не мае права нічога рабіць у Царкве. Сьвятары і дыяканы выконваюць свае сьвятыя абавязкі толькі па паўнамоцтве і зь дабраслаўленьня свайго япіскапа. Такім чынам, па усталяваньню Ісуса Хрыста, япіскапы, а праз іх і сьвятары зьяўляюцца кіраўнікамі і служыцелямі ў Царкве Хрыстовай, працаўнікамі на ніве царкоўнай. Архіпастарам і пастырам Бог даручыў душы вернікаў прыводзіць у послух веры, скіроўваць іх у жыцьцё вечнае. Яны зьяўляюцца натхняльнікамі і кіраўнікамі, як усёй Царквы, так і асобных малых цэркваў альбо парафій. Зь іх Бог спытае адказ за лёс Царквы, за лёс парафіі, імі узначаленага, за лёс асобных праваслаўных хрысьціян, даручаных іх духоўнаму кіраваньню. Сьвятарства ёсьць служэньне страшнае і адказнае перад Богам. На гэтым падмурку ствараемае жыцьцё ў парафіях асьвячаецца мілатой жывучай у Царкве Выратавальніка Ісуса Хрыста.

Натхняльная вера, натуральна, пасоўвае усіх вернікаў на жывы дзейны удзел у царкоўным жыцьці. Тут кожны вернік нясе і павінен несьці свой послух, даручаны яму духоўным пастырам. Ад гэтага послуху ніхто не можа ухіліцца, не прычыніўшы шкоды душы сваёй. Ухіленьне асобнага верніка ад ускладзенага на яго послуху выдаляе яго ад надзеі на дасягненьне выратаваньня сваёй душы. І наадварот, добрасумленнае выкананьне свайго послуху альбо свайго служэньня ў Царкве ёсьць справа выратавальная, якая прыносіць вялікую карысьць душы. Усякая добрая справа, выкананая са стараннасьцю дзеля выгоды Царквы на парафіі, прымае Бог і як бы складае на шалі хрысьціянскіх дабрадзейнасьцяў працуючага. Шчасьлівы той, хто на працягу свайго зямнога жыцьця назапасіў шмат такіх дабрадзейнасьцяў. У кожнае парафіі адкрываецца шырокае поле для працы і даюцца вялікія магчымасьці для назапашваньня хрысьціянскіх дабрадзейнасьцяў.

Царкоўна—парафіяльная дзейнасьць можа выяўляцца ў розных відах і формах. Адзін сьпявае ў царкоўным хоры, іншы чытае пры Набажэнстве, трэці кіруе царкоўным хорам, чацьвёрты працуе над уборкай і упрыгожваньнем храма, пяты прыслугоўвае ў алтары і дапамагае сьвятарам, шосты шые і чыніць сьвятыя уборы альбо распальвае лямпады, сёмы займаецца прыхадзкой дабрачыннасьцю, восьмы ахвяруе на збудаваньне храму, дзевяты настаўнічае ў царкоўнае школе, дзесяты угаворвае і выкрывае заблукаўшых і адступіўшых ад Праваслаўя і г.д. Выкананьне пасады царкоўнага старасты альбо сябра парафіяльнае рады, альбо скарбніка, альбо рэвізійнай камісіі прыносіць душы карысьць, бо гэта служэньне Царкве, а служэньне Царкве ёсьць служэньне Хрысту. Карысным дзеля душы служэньнем зьяўляецца служэньне Царкве ў сястрынстве, бо гэта служэньне прысьвячаецца Дому Боскаму і робіцца ў славу Боскую. І усе віды царкоўнай дзейнасьці даюць карысьць душы працаўніка, калі ён выконвае гэта ў славу Боскую, для выратаваньня душы сваёй, у прастаце сардэчнай, а не дзеля гнюснай карысьці ці рухомы славалюбствам. Сьвяты Апостал Павел заве служэньне Цэрквы тварэньнем цела Хрыстова (Эф. 4:11—13).

Служачы Царкве, нельга уносіць засмучэньне ў царкоўнае жыцьцё. Усякае засмучэньне ў царкоўным жыцьці, уносіць асобнымі асобамі альбо групамі асоб, ёсьць вялікі грэх, непрыемны Богу, строга асуджаны сьвятым Апосталам Паўлам (1 Кар. 1:10—12). Падзел у царкоўным жыцьці альбо варожасьць у Царкве зьнішчае выратавальную справу Хрыстову. У сваёй царкоўнай дзейнасьці кожны павінен паступаць адпаведна навучаньню Слова Боскага, у якім сказана: “Па дадзенай мне мілаце, кожнаму зь вас кажу: ня думайце пра сябе больш, чым трэба думаць; а думайце сьціпла, у меру веры, якое кожнаму Бог удзяліў. … І як па дадзенай нам мілаце, маем розныя здольнасьці, дык, калі гэта прароцтва — прароч у згодзе зь вераю; калі маеш служэньне, служы; калі настаўнік, вучы; калі суцешнік, суцяшай; калі раздаеш, раздавай у шчырасьці; калі начальнік, начальнічай дбайна; калі дабрачынец — дабрачынь з прыязнасьцю. Любоў хай будзе някрывадушная; цурайцеся зла, гарнецеся да дабра; пяшчотна любеце адно аднаго братняю любоўю; пашанлівасьцю адно аднаго запабягайце; у руплівасьці ня слабніце; духам успалымняйцеся; Госпаду служэце; суцяшайцеся надзеяю, у смутку будзьце цярплівыя, у малітве трывалыя; патрэбах сьвятых бярэце ўдзел; дбайце пра гасьціннасьць да прышэльцаў; дабраслаўляйце ганіцеляў вашых; дабраслаўляйце, а не праклінайце. Радуйцеся з тымі, хто радуецца, і плачце з тымі, хто плача. Будзьце аднамысныя паміж сабою; ня мудруйце высока, а ідзеце сьледам за паслухмянымі; ня мройце пра сябе; нікому не плацеце злом за зло, а дбайце пра добрае перад усімі людзьмі. Калі можна, і ад вас тое залежыць, будзьце ў згодзе зь усімі людзьмі.” (Рым. 12:3, 6 – 18)

Гэта навучаньне Апостала паказвае нам той шлях, па якім мы павінны ісьці, каб дасягнуць вечнага выратаваньня. На строга хрысьціянскіх прынцыпах уладкоўвалася усё царкоўнае жыцьцё першых стагодзьдзяў Хрысьціянства. Хрысьціяне тых стагодзьдзяў былі высокамаральнымі ў сваім прыватным і сямейным жыцьці. На строга праваслаўных прынцыпах павінна уладкоўвацца і наша жыцьцё цяпер. Калі высокая набожнасьць першых хрысьціян нам здаецца цяпер непасільным, тое усё ж да іх ідэалу нам трэба імкнуцца. Старажытная і новая Кіеўская Русь і Беларусь увасабляла ў сваім жыцьці хрысьціянскія ідэалы. Хары сьвятых Божых, у зямлі Беларускай празьзяўшыя, сьведчыць пра гэта. Усе яны зьяўляюцца нашымі нябеснымі заступнікамі і малітоўнікамі прад пасадам Усявышняга. Да іх заступніцтва мы павінны часьцей зьвяртацца з гарачай малітвай. Іх нябесная дапамога заўсёды зьяўляецца дзейснай. Праваслаўныя беларусы глыбока верылі ў гэта, служылі богаслужбы і дзесяткамі тысяч хадзілі на ушанаваньне мошчаў гэтых сьвятых Абаронцаў, глыбока шанавалі памяць сваіх нябесных заступнікаў, імёны якіх, атрыманыя пры хросьце, яны насілі. І вера іх не заставалася дарэмнай. Набожнасьць беларускага і украінскага народу ад пачатку зьзяла ярка на увесь праваслаўны сьвет. Усё жыцьцё яго не толькі асабістае і сямейнае, але нават грамадзкае і дзяржаўнае была прасякнутыя праваслаўным хрысьціянствам. Ахвярнай рукой ствараліся храмы, саборы і манастыры. Уся Беларусь была густа усеяная мноствам храмаў Божых, у якіх штодня зьдзяйсьняліся Сьвятыя Літургіі. У сьвяточныя і нядзельныя дні гэтыя храмы былі перапоўнены народам, у іх майстэрскі сьпявалі магутныя хоры, зьдзяйсьняліся урачыстыя Богаслужбы. Спазьнелых у царкву на Богаслужбу тады было мала, бо усё імкнуліся патрапіць да пачатку Богаслужбы. Гутарак, перашэптваньня, прагулак па храме падчас службы не было. Усё знаходзіліся на малітве ў поўным набожным настроі. Мужчыны стаялі справа, а жанчыны зьлева ў храме. Жанчыны усё маліліся з пакрытымі галовамі і паводзілі сябе сьціпла і пакорліва. Молячыся усьведамлялі, што яны знаходзяцца ў Доме Божым прад тварам Самага Бога, Пазіраючым на іх і ведае іх думкі. Народ любіў свае храмы і шмат ахвяраваў на іх упрыгожваньні і утрыманьне. Пры кожным храме жыцьцё кіпела. Беларус нёс туды сваё гора і сваю радасьць. Па яго малітвах Бог дапамагаў яму і даваў сілы несьці свой жыцьцёвы крыж, які для шматлікіх быў вельмі цяжкім. Няверуючых тады не было у Беларусі, а усе належалі да свайго прыхадзкога храма, зьяўляючыся яго вернікамі. настаяцель у іх быў не толькі сьвятаром, але і праўдзівым айцом духоўным. Ён ведаў сваіх вернікаў, зваў іх па імёнах, а вернікі былі яго дзецьмі, якія ставіліся да яго з павагай і любоўю.

Наш народ паважаў і умеў паважаць сваё сьвятарства. У такім выглядзе і ў такіх формах разьвівалася царкоўнае жыцьцё ў Беларусі зь дня хросту яе пры Вялікім князю кіеўскім сьвятым Уладзіміры, і раней яго, зь дня сьвятой княгіні Вольгі. Беларусы, апынуўшыся па волі Божай на чужыне і расьсяліўшыся па розных краінах, выгадаваныя ў праваслаўнай веры, пачалі уладкоўваць сваё жыцьцё ў новых умовах зь захаваньнем набожных традыцый сваіх хвалебных продкаў. Усюды, дзе пасялілася больш—меньш значная група беларускіх эмігрантаў, там быў узьведзены храм Божы працай і ахвярамі беларускіх эмігрантаў. Вакол гэтага храма засяроджвалася не толькі царкоўнае жыцьцё, але і грамадзка—палітычная. Збудаваны храм станавіўся аб'яднаўчым цэнтрам.

Аднак ня сьлед забывацца, што парафія ёсьць грамадзтва чыста рэлігійнае, асьвячонае мілатой Духа Сьвятога. Кожны сябра парафіі, мусіць быць выканаўцам патрабаваньняў Царквы і царкоўнай дысцыпліны, праз гэта ратуецца для вечнасьці. Знаходзячыся ў парафіі, знаходзіцца ва улоньні Праваслаўнай Царквы, бо парафія ёсьць малая царква. Вось чаму так важна быць сябрам парафіі і несьці на сабе усе нягоды царкоўнага жыцьця. Шкада, што шматлікія не жадаюць быць вернікамі, ухіляючыся ад актыўнага удзелу ў царкоўным жыцьці.

Пра выратавальную карысьць стану сябра парафіі я прывяду пару прыкладаў, узятых зь сапраўднага нядаўняга жыцьця. У адной з парафій нашае Япархіі некалькі асоб жылі сумесная без царкоўнага шлюбу, што зьяўляецца цяжкім парушэньнем Закона Божага. Пры маім пасрэдніцтве гэтыя асобы абвянчаліся ў Царкве і зрабіліся паўнапраўнымі вернікамі і шчыра дзякавалі мяне, што я адвёў іх з грэшнага шляху і увёў іх у царкоўнае жыцьцё. Такіх прыкладаў можна было прыводзіць шмат. У іншае парафіі сястрынства складалася амаль на палову зь незаконна жывучых зь мужчынамі жанчын. Калі мы растлумачылі, што яны не маюць права знаходзіцца ў сятрынстве без царкоўнага шлюбу, то частка зь іх неадкладна абвянчалася ў царкве. Такім чынам, як бачыце, царкоўная дысцыпліна мае дабратворны уплыў на выпраўленьне грэшнікаў.

Небясьпека выключэньня са складу парафіі павінна утрымліваць праўдзіва веруючых і царкоўных людзей ад упадзеньня ў цяжкі грэх. Паводле царкоўных правілаў, вернікамі прызнаюцца усе асобы праваслаўнага спавяданьня, якія жывуць у межах дадзенага парафіі і якія захоўваюць жывую сувязь з парафіяльным храмам. Усе гэтыя асобы упісваюцца ў адмысловую прыхадзкую кнігу разам зь іх сямействамі. У гэтай кнізе адзначаюцца прозьвішчы, імя, імя па бацьку, званьне і род заняткаў кожнага, узрост альбо дата нараджэньня і хросту, дата быцьця і споведзі і Сьвятога Прычасьця, уступ ў шлюб, час сьмерці, час прыходу ў парафію ці выбыцьцё зь яе. Абавязкам верніка зьяўляецца: браць удзел па нядзельных і па магчымасьці сьвяточным дням у Богаслужэньні ў сваім парафіяльным храме, некалькі разоў у годзе спавядацца і прычашчацца Сьвятых Таямніц Цела і Крыві Хрыстовых, браць удзел у справах дабрачыннасьці, хрысьціянскай асьветы і узаемадапамогі. Вось у такім выглядзе уяўляецца жыцьцё і дзейнасьць добрага верніка Праваслаўнай Беларускай Царквы, які раўнуе пра сваё асабістае выратаваньне і пра разьвіцьцё парафіі, да якой ён прыналежыць.

“ВЕРУ, ГАСПОДЗЬ, ДАПАМАЖЫ МАЁЙ НЯВЕРЫ!”

мітрапаліт Антоні (Суражскі)

У імя Айца, і Сына, і Сьвятога Духа.

Год за годам па нядзелях мы чуем тыя ж урыўкі зь Эвангельля. І часам людзі пытаюць: чаму яны усё паўтараюцца? Ці не ў тым адказ, што мы чуем, але не робім таго, што пачулі? Ці не даводзіцца Богу паўтараць нам тыя ж запаведзі, а Апосталам — тыя ж падзеі зь жыцьця Хрыста ў надзеі, што раней ці пазьней яны дасягнуць да нашых сэрцаў і выкуюць наша жыцьцё?

Адзін зь айцоў Царквы сказаў, што можна зразумець Эвангельле толькі ў той меры, у якой мы робімся творцамі таго, што кажа Бог, і Яго пасьлядоўнікамі, толькі калі мы робім тое, што пачулі. І як рэдка мы можам сказаць: так, я пачуў — і гэта зьмяніла маё жыцьцё.

У жыцьцяпісах сьвятых мы чытаем, як часам фраза Эвангельля павярнула жыцьцё чалавека ў зусім новае вымярэньне. Хто зь нас можа сказаць, што ён пачуў Бога, які зьвяртаецца са словам да яго асабіста, што уся яго істота: сэрца, і розум, і воля, і цела — адклікалася, сказаўшы: Амін! Так, Гасподзь! Гэта — праўда, і я буду жыць па гэтай праўдзе.

Сёньняшняе Эвангельле — адзін з такіх урыўкаў, ён чытаецца нам кожны год. Бог сыходзіць са Сваімі вучнямі з Гары Ператварэньня, дзе усё было славай і гармоніяй, Царства Боскае паказанае, слава Бская зьзяла, усё вакол абхопленае гэтай славай і адклікаецца на яе. Гэта момант, калі любоў гарэла пажарам, момант, калі Хрыстос гутарыў зь Майсеем і Ільлёй пра Сваё расьпяцьце, момант, калі Ён казаў ім пра Сваю усяканечнае ахвяры, гэта значыць пра дасканалую поўнасьць, канечнае інтэнсіўнасьці Сваёй любові да чалавецтва і да Бога. У гэта імгненьне усё, што было ў Ім: Ягоная Боскасьць, Ягоная чалавечая душа, Ягонае чалавечае цела, якія прыносіліся ў ахвяру, былі самаахвяраваньнем — усё дасягнула вяршыні любові. І тады здарылася, што не толькі Хрыстоў твар, альбо рукі, альбо Ягонае цела празьзялі, але сама вопратка Ягоная зрабілася белая, як сьвятло, таму што яна была абхопленае і уключана ў гэту таямніцу ратуючай любові. Мы бачым тут, як сама матэрыяльнасьць сьвету адклікаецца, быўшы першапачаткова падобна Богу. І мы бачым, як полымя Боскае любові ў яе ахвярны момант зьмяніла усё, што складзе гэту ахвяру.

І вось пасьля гэтага Хрыстос зь вучнямі апыняюцца ў даліне, сапраўды ў нізіне ценю і сьмерці, у даліне сьлёз, дзе яны сустракаюць чалавека ў пакуце сардэчнай: сын яго хворы. Айцец зьвяртаўся да вучняў Хрыстовым, і нічога не здарылася. Хрыстос абгортваецца да іх і кажа: нічога не здарылася, таму што ў вас няма веры!.. Але ў самага чалавека ці была такая вера, якая можа рухаць горамі? Усё, што ён змог сабраць з глыбінь сваёй роспачы, быў давер, давер Хрыстову спачуваньню, давер Хрыстовае любові і давер, што Той, Хто можа так глыбока быць паранены патрэбай іншага чалавека, мае і сілу дапамагчы. “Калі можаш паверыць хоць самую драбніцу, — кажа яму Хрыстос, — вылечыцца тваё дзіця”. І адказ бацькі: “Веру, Гасподзь, дапамажы маёй няверы!”

Якая ж розьніца паміж гэтым чалавекам і вучнямі? Ці не тая ж, якая паміж ім і намі? Мы баімся паверыць, мы не рашаемся на давер, мы не рашаемся сказаць з глыбіні немага спачуваньня, якое злучае нас разам з пакутнікам, якое робіць фізычную альбо душэўную пакуту чалавека невыноснае для нас, — мы не здольныя сказаць: Я МАГУ штосьці зрабіць, і зраблю!..

У гэтым, магчыма, наша галоўная трагедыя; мы баімся, што калі мы скажам: “Памолімся Богу, і Ён дапаможа”, — то нічога не здарыцца, і мы будзем пасаромлены, а з-за нас будзе пасаромлены і Бог. Тады як трэба сказаць: любоў Боская такая, што Ён адклікаецца і на самую нявартую малітву, калі толькі малітва гэта шчырая, нарадзілася зь сапраўднага спачуваньня, зь усёй меры любові, якую мы можам сабраць, як яе ні мала.

Мы не можам дасягнуць узроўню тых знакаў вернікаў, якія пералічваюцца ў канцы Эвангельля паводле Марка. Але мы можам зрабіць хоць бы адно — тое, што Бог Ісус Хрыстос загадаў зрабіць Сваім вучням: Прывядзіце яго да Мяне! Калі вы нічога не можаце зрабіць, калі ў вас няма веры, калі ў вас няма мужнасьці, калі ў вас няма надзеі, калі ў вас няма спачуваньня, калі любоў ваша вагаецца — прывядзіце яго да Мяне!.. І гэта мы маглі б зрабіць у адносінах кожнага, хто вакол нас знаходзіцца ў патрэбе, у пакуце душэўнае альбо фізычнае пакуце і ў небясьпецы для жыцьця. Прывядзі яго да Хрыста, каб ён устаў перад тварам Гасподнім ва усёй сваёй пакуце. І чым больш роспач, чым безнадзейней становішча, тым больш будзе яго здольнасьць сустрэць Бога, калі толькі мы самі празрыстыя, як сьвятло, калі толькі мы — тыя прадвесьнікі Хрыста, якім быў Ян Папярэднік альбо якімі былі Апосталы: тыя прадвесьнікі, якія адкрываюць шлях да Хрыста, каб даць Богу дзейнічаць. Амін.

ДУХОЎНАЯ БАРАЦЬБА Ў СУЧАСНЫМ СЬВЕЦЕ

Каліст (Уэр Цімаці), мітрапаліт Дзіёклійскі

Уводзіны

Я лічу гонарам, што мяне запрасілі зьвярнуцца зь заключнай прамовай да дэлегатаў гэтай канфэрэнцыі (XVII Міжнародная Экумэнічная Канфэрэнцыя, Базэ (Італія), верасень 2009 г. – рэд. “Беларускай Аўтакефаліі”). Сёньня раніцай я паспрабую зрабіць дзьве рэчы. Па—першае, улічваючы тое, што на працягу усёй канфэрэнцыі мы раз—пораз казалі пра “запал”, я падрабязьней разгледжу гэты тэрмін і паспрабую дакладней, чым перш, вызначыць ягонае значэньне. Па—другое, я буду прамаўляць па тэме, пазначанай у загалоўку майго выступу: “Духоўная барацьба ў сучасным сьвеце”.

Аніякіх новых грахоў?

Больш пяцідзесяці гадоў назад вядомы англіканскі духоўнік айцец Альгі Робертсон (з таварыства сьвятога Францыска), які, часам, па шмат гадзін кожны тыдзень выслухваў споведзі, казаў мне зь ноткай стомленасьці ў голасе: “Як шкада, няма ніякіх новых грахоў!” Насуперак пераважаючаму сьвецкаму погляду, як раз не сьвятасьць, а менавіта грэх зьяўляецца маркотным і сумным. У сваёй аснове зло носіць ня творчы і манатонны характар, у той час як сьвятыя паказваюць невычэрпную шматстатнасьць і арыгінальнасьць.

Калі грэх, у сутнасьці, увесь час паўтараецца, то адгэтуль вынікае, што духоўная барацьба, якая разумеецца як духоўнае змаганьне супраць нашых злых намераў і грахоўнага запалу, у сучасным сьвеце працягвае заставацца такім жа самым, якім яно заўсёды і было ў мінулым. Вонкавыя формы могуць зьмяняцца, але унутраная сутнасьць застаецца нязьменнай. Такая кніга, як Лесьвіца, якая узводзіць на неба сьвятога Яна Лесьвічніка, можа служыць практычным дапаможнікам у дваццаць першым стагодзьдзі гэтак жа, як і ў сёмым стагодзьдзі. Сёньня, як і ў мінулым, наш вораг сатана, як рыкаючы леў, гойсае вакол, шукаючы, каго паглынуць. Сёньня, як і ў мінулым, Сатана ператвараецца ў анёла сьвятла. Сёньня, як і ў мінулым, Бог заклікае нас да духу пільнасьці, сутнасьць якога айцы—аскеты хрысьціянскага Усходу падагульнялі ў слове nepsis “ацьвярозься”, “дбай”.

“Забіваць” альбо “зьмяняць”?

На працягу усяго гэтага нашага абмеркаваньня мы увесь час спасылаліся на запал: але што менавіта маецца на увазе пад гэтым тэрмінам? Да няшчасьця, ангельскае слова passion (запал), якое звычайна выкарыстоўваюць для перакладу слова pathos, зусім недастаткова для таго, каб перадаць шматстатнасьць сэнсаў, якія прысутнічаюць у грэцкім тэрміне. Злучанае са словам paschein “пакутаваць”, pathos галоўным чынам азначае пасіўны стан, у адрозьненьне ад dynamis, актыўнай сілы. Яно азначае нешта перажытае чалавекам ці суб'ектам, падзея ці стан, перажытае пасіўна, такім чынам, сон і сьмерць вызначаюцца pathos Клімэнтам Александрыйскім, сьвяты Рыгор Багаслоў апісвае абліччы месяца як pathe. Ва ужываньні да нашага унутранага жыцьця pathos мае значэньне пачуцьця ці эмоцыі, якія чалавек выпакутаваў ці перажыў.

Ужо ў грэцкай філязофіі дапатрыстычнага пэрыяд можна вылучыць два розных стаўленьня да запалу. Па—першае, для раньніх стоікаў pathos азначае зблытаны і празьмерны парыў, horme pleonazousa у вызначэньні Зянона. Гэта паталягічнае парушэньне супакою асобы, хвароба (morbus), як Цыцэрон вызначае яе. Такім чынам, мудрэц імкнецца да apatheia, да волі ад запалу.

Аднак, нароўні з гэтым неспрыяльным поглядам на запал, ёсьць таксама і іх больш аптымістычная адзнака, якую можна знайсьці ў Платона і ў больш разьвітай форме ў Арыстоцеля. У сваім дыялёг Фёдар Платон карыстаецца аналёгіяй возьніка і двух каней. Тут душа уяўляецца ў выглядзе калясьніцы, а розум (to logistikon) у выглядзе возьніка; два кані запрэжаны ў калясьніцу: адзін высакародных крывей, іншы ж някіраваны і мяцежны, пазначаючы адпаведна вышэйшыя рухі “адухоўленай” ці “усёабдымнай” (inclusive) часьці душы (to thymikon) і больш нізінныя рухі “юрлівыя” (appetitive) часьці (to epithymitikon). Такім чынам, дзеля руху парнай калясьніцы патрабуюцца коні; без жыцьцёвай энэргіі, якую забясьпечваюць pathe, у душы няма моцы і сілы для дзеяньняў. Больш таго, калі парная калясьніца павінна рухацца ў правільным кірунку, ёй патрэбен не адзін, а абодва кані; розум, такім чынам, не можа абыйсьціся ні без высакародных пачуцьцяў, ні без больш нізіннага запалу, але ён імкнецца кантраляваць іх. Такім чынам, гэта аналёгія мае на увазе, што мудрэц павінен імкнуцца не да поўнага прыгнечаньня запалу ў любой частцы сваёй душы, але да захаваньня іх у належнай раўнавазе і гармоніі.

Падобны погляд разьвівае Арыстоцель у Нікамахавай этыцы. Па ягоным меркаваньні, pathe уключаюць не толькі такія рэчы, як жаданьне і гнеў, але таксама сяброўства, мужнасьць і радасьць. Запал самі па сабе, кажа ён, не зьяўляюцца “ні заганамі, ні дабрадзейнасьцямі”, па сваёй сутнасьці яны ні добрыя, ні злыя, і яны не кіруюць намі, і нас не вінавацяць з—за іх. Яны нэўтральныя імпульсы, і усё залежыць, як падкрэсьліў у сваім звароце мітрапаліт Філарэт Менскі, ад таго, як імі карыстацца. Наша мэта ў такім разе складаецца не ў поўным ухіленьні запалу (як у стаіцызьме), але хутчэй у сярэднім, to meson, так бы мовіць, умераным і разважлівым карыстаньні імі. Ідэалам зьяўляецца не apatheia, але metropatheia (аднак у рэчаіснасьці гэты апошні тэрмін сам Арыстоцель не ужываў).

Які ж з гэтых двух разуменьняў запалу прыняты ў патрыстычным багаслоўі? Сярод айцоў, у сутнасьці, няма аднагалоснасьці. Першым чынам, значная група пісьменьнікаў пераймае стоікам у нэгатыўным стаўленьні да запалу. Клімэнт Александрыйскі паўтарае вызначэньне pathos Зянона як pleonazousa horme, “празьмерны імпульс”, “непаслухмяны розуму” і “адваротны прыродзе”. Запал — гэта “хваробы”, і ў сапраўды добрага чалавека няма запалу. Нэмэсі Эмэскій таксама пераймае стаічнаму погляду. Эвагрый Пантыйскі цесна злучае запал зь нячысьцікамі; такім чынам, мэта духоўнага барацьбіта — apatheia, але Эвагрый напаўняе гэты тэрмін дадатным утрыманьнем, злучаючы яго зь любоўю. У пропаведзях сьвятога Макарыя запал амаль заўсёды разумеюцца ў зьневажальным сэнсе.

А вось на другім месцы стаяць айцы, якія, галоўным чынам адмоўна ацэньваючы запал, усё ж дапушчаюць іх дадатнае выкарыстаньне. Сьвяты Рыгор Ніскій лічыць, што pathos першапачаткова не быў часткай чалавечай прыроды, але “быў пасьля прыўнесеная ў чалавека пасьля першага тварэньня”, і, такім чынам, ён не зьяўляецца часткай вызначэньня душы. У запалу “зьвярыны” характар (ktenodes), робячы нас падобна неразумным жывёлам. Але па меры набліжэньня да арыстоцелеўскага пункта гледжаньня Рыгор дадае, што запал можна выкарыстоўваць у добрых мэтах: зло ляжыць не ў pathe як такіх, але ў вольным выбары (proairesis) чалавека, які карыстаецца імі.

Сьвяты Ян Лесьвічнік у цэлым згаджаецца са сьвятым Рыгорам Ніскім. Часам ён карыстаецца негатыўнымі тэрмінамі, прыраўноўваючы pathos да заганы ці зла (kakia), і настойвае на тым, што pathos “першапачаткова не быў часткай чалавечай прыроды”: “Бог не творца запалу”, — кажа ён. Яны прыналежаць чалавеку, асабліва ў яго упаўшым стане, і іх варта лічыць “ганебнымі”. Нікому не варта нават спрабаваць стаць багасловам, не дасягнуўшы станы apatheia. Але ён усё ж прызнае, што запал можна выкарыстоўваць у добрых мэтах. Імпульс, які ляжыць у аснове усякага запалу, сам па сабе не злой; гэта менавіта мы, з прычыны выпрабаваньня вольнага выбару, “узялі нашы натуральныя імпульсы і ператварылі іх у запал”. Цікава заўважыць, што Лесьвічнік не асуджае eros, палавая цяга, як у сутнасьці грахоўнае, але лічыць, што яна можа быць накіравана да Бога.

Пры гэтым на трэцім месцы знаходзяцца іншыя пісьменьнікі, якія ідуць яшчэ далей гэтага, і, здаецца, яны дапушчаюць, што запал можна не толькі выкарыстоўваць на карысьць, але што яны таксама зьяўляюцца часткай нашай першапачатковай прыроды, створанай Богам. Гэта асабліва стасуецца да аввы Ісаі (+491). У сваім другім Слове ён бярэ тое, што звычайна лічыцца запалам, напрыклад, жаданьне (epithymia), зайздрасьць альбо рэўнасьць (zelos), злосьць, нянавісьць і гонар, і сьцьвярджае, што яны усё ў аснове сваёй kata physin “у адпаведнасьці з прыродай” і усё зь іх можна выкарыстоўваць у добрых мэтах. Так, жаданьне, якое па прыродзе павінна быць накіравана да Бога, мы няслушна накіравалі да “усіх выглядаў бруду”. Стараннасьць і рэўнасьць, якія павінны весьці нас да перайманьня сьвятасьці (“Раўнуйце пра дарункі вялікія”, — кажа сьвяты Павел (1 Кар 12:31)), мы сказілі, і зараз яны вядуць нас да таго, што мы зайздросьцім адзін аднаму. Гнеў і нянавісьць, якія павінны быць накіраваны супраць злога і усіх яго спраў, мы лжыва накіравалі на нашага блізкага. Нават гонар можна выкарыстоўваць у выгоду: ёсьць добрае пачуцьцё уласнай добрай годнасьці, якое дазваляе нам супрацівіцца разбуральнага жалю да самога сябе і засмучэньню. Так, для аввы Ісаі такі запал, як гнеў і гонар, якія Эвагрый лічыў бы “нячысьцікамі” ці асабліва злымі думкамі, насупраць, зьяўляюцца натуральнай часткай нашай асобы, створанай Богам. Гарачае жаданьне ці гнеў не зьяўляюцца самі па сабе грахоўнымі; істотным зьяўляецца тое, як яны выкарыстоўваюцца, або kata physin, або para physin. Непадобна, каб Ісая знаходзіўся пад прамым уплывам Платона ці Арыстоцеля, якіх ён, верагодна, ніколі не чытаў, але цалкам магчыма, што ён абапіраецца на копцкую традыцыю, якую мы знаходзім, напрыклад, у лістах, якія прыпісваюцца сьвятому Антонію Вялікаму.

Станоўчы падыход да запалу можна таксама знайсьці ў позьніх аўтараў. Калі сьвяты Дзіянісій Арэапагіт апісвае, што Ерафей “не толькі вывучае боскае, але і спазнае яго праз пакуту” (ou monon mathon alla kai pathon ta theia), без сумневу, ён мае на увазе, што таемнае бачаньне — гэта ў нейкім сэнсе pathos (запал). Сьвяты Максым Спавяданьнік, хоць і схільны падтрымліваць погляд сьвятога Рыгора Ніскага, што запал увайшоў у чалавечую прыроду усьлед за першым тварэньнем, тым не менш, як заўважыў айцец Эндру Лаўт, спасылаецца на “добры запал сьвятой любові” (makarion pathos tes theias agapes); і ён не баіцца казаць пра зьвяз з Богам у эратычных тэрмінах. Запалы, настойвае ён, могуць быць годныя як “хвалы”, так і “асуджэньня”. Паводле сьвятога Рыгора Паламы, мэта хрысьціянскага жыцьця — гэта не забойства (nekrosis) запалу, але іх пераўтварэньне альбо зьмена іх кірунку (metathesis).

Такім чынам, ёсьць досыць падстаў, што грэцкія айцы выпрабавалі уплыў не толькі нэгатыўнага стаічнага падыходу, але і (прама ці ускосна) больш станоўчай арыстоцелеўскай адзнакі. Тыя айцы, якія прымаюць станоўчы альбо, прынамсі, нэўтральны погляд на запал, складаюць меншасьць, але, тым не менш, гэта важная меншасьць. Можна, вядома, даказаць, што спрэчнае пытаньне носіць галоўным чынам сэмантычны характар, пытаньне пра тое, як мы жадаем выкарыстоўваць слова “запал”. Але хіба розныя ужываньні гэтага слова не маюць значна глыбейшых значэньняў? Словы валодаюць вялікай сымбалічнай сілай, і спосаб, які вызначае іх ужываньне, мае вырашальны уплыў на тое, як мы спасьцігаем рэчаіснасьць. Тое ж самае стасуецца і слова pathos. Ці павінны мы пераймаць адмоўнаму словаўжываньню стоікаў ці велікадушнаму словаўжываньню Арыстоцеля? Гэта можа мець сур'ёзныя наступствы для нашага пастырскага служэньня — і для нас саміх. Ці гаворым мы “забіваць” альбо “зьменьваць”? Ці гаворым мы “выкараняць” альбо “выхоўваць”? Ці гаворым мы “адхіляць” альбо “зьмяняць кірунак”? І тут ёсьць велізарная розьніца.

Што да нашай духоўнай барацьбы ў сучасным сьвеце, я цьвёрда перакананы, што мы будзем значна больш пасьпяховай, калі будзем хутчэй казаць “зьменьваць”, чым “руйнаваць”. Сучасны сьвет, у якім мы жывём, ва усякім разе, у Заходняй Эўропе — гэта ў значнай ступені сэкулярызаваны сьвет, адчужаны ад Царквы. Калі перад намі стаіць задача вярнуць гэты сьвет да Хрыста, калі нам самім трэба захаваць сваю хрысьціянскую ідэнтычнасьць у гэтай атмасфэры адчужэньня, то ў нас будзе больш посьпеху, калі мы будзем уяўляць хрысьціянскую пропаведзь хутчэй у станоўчае, чым у абвінаваўчай тэрміналёгіі. Нам трэба хутчэй запаліць сьвечку, чым праклінаць цемру.

Тры змрочныя тэмы

Вяртаючыся зараз да другой часткі майго звароту, я жадаў бы вылучыць шэсьць аспэктаў духоўнай барацьбы ў сучасным сьвеце. Мой сьпіс не носіць сыстэматычнага характару і не прэтэндуе на тое, каб быць вычарпальным. Я буду казаць з пункту гледжаньня і цемры, і сьвятла. Тры зь абраных мною аспэкту, на першы погляд, носяць змрочны характар, а іншыя тры маюць больш сьветлае адценьне; але, у крайнім выпадку, усе шэсьць зь іх не адмоўныя, але ў вышэйшай ступені станоўчыя.

1. Сыходжаньне ў пекла

Можна лічыць, што пекла — гэта адсутнасьць Бога, гэта такое месца, дзе няма Бога (вядома, дакладна, што, з больш тонкага пункта гледжаньня, пекла не вольнае ад Бога, бо, як настойвае сьвяты Язэп Сірын, Боская любоў усюды). Не дзіўна, што хрысьціяне дваццатага стагодзьдзя, якія жывуць у сьвеце, які адзначаны пачуцьцём адсутнасьці Бога, магчыма, вытлумачылі сваё пакліканьне як descensus ad inferos (сыход ў пекла). Павел Еўдакімаў разьвівае гэту думку ў сувязі з таямніцай хросту, які складае аснову хрысьціянскай духоўнай барацьбы (як і настойваў брат Энзо ў сваім вітальным звароце). “Кажучы пра чын апусканьня пры хросьце”, — заўважае Еўдакімаў, — “сьвяты Ян Залатавуст адзначае: "Працэс сыходжаньня ў ваду, а затым узыходжаньні зь яе зноў, сымбалізуе сыходжаньне Хрыста ў пекла і Яго вяртаньне з пекла зноў”. Такім чынам, прайсьці хрост азначае не толькі памерці і паўстаць з Хрыстом: гэта таксама азначае, што мы сыходзім у пекла, што мы нясём stigmata (целавыя раны) Хрыста Сьвятара, Яго пастырская апека, Яго апостальскі боль за лёс тых, хто абраў пекла”. Ход думкі Еўдакімава шмат у чым супадае зь ідэямі Ганса Урса фон Бальтазара. Але не павінны забываць, як гэта і паказаў у сваёй нядаўняй кнізе архіяпіскап Іларыён Алфеяў, што сыходжаньне Хрыста ў пекла — гэта, першым чынам, акт перамогі.

Праваслаўны сьвяты дваццатага стагодзьдзя, які рабіў адмысловы акцэнт на сыходжаньне ў пекла, — гэта сьвяты Сілуян Афонскі. “Трымай свой розум у пекле і не адчайвайся”, — вучыць ён, дадаючы, што гэта — спосаб здабываць пакору. Яго вучань айцец Сафроній сьцьвярджае: “Ён спасылаўся на сапраўднае перажываньне пекла”. У сваіх разважаньнях сьвяты Сілуян успамінае шаўца ў Александрыі, якога наведаў сьвяты Антоній і які, часам, казаў: “Усё выратуюцца, і толькі я адзін загіну”. Сілуян ужывае гэтыя словы да самога сябе: “Неўзабаве я памру і буду жыць у змрочнай вязьніцы пекла. І я адзін буду гарэць там”.

І усё ж было б няслушна тлумачыць пазыцыю сьвятога Сілуяна ў чыста адмоўных і змрочных тэрмінах. Варта надаваць сур'ёзнае значэньне абедзьвюм часткам яго сьцьвярджэньня: ён не толькі кажа: “Трымай свой розум у пекле”, але і тут жа дадае: «і не адчайвайся». Дзесьці ў іншым месцы ён сьцьвярджае, што вера ў сваё уласнае асуджэньне на вечныя пакуты — гэта спакуса ад нячысьціка. Па яго словах, ёсьць дзьве думкі, якія прыходзяць ад ворага: “ты сьвяты” і “ты не выратуесься”. Сілуян знаходзіўся пад сур'ёзным уплывам вучэньняў сьвятога Язэпа Сірына пра непераадольны характар боскае любові. “Калі няма любові”, — сьцьвярджае ён, — “усё цяжка”. І наадварот, калі ёсьць любоў, тое усё магчыма. Сыходжаньне Хрыста ў пекла і яго пераможнае уваскрэсеньне зь мёртвых утвораць адну непадзельную падзею, адно і адзінае дзеяньне.

2. Пакута

Асаблівай формай сыходжаньня ў пекла ў дваццатым стагодзьдзі ў духоўнай барацьбе праваслаўных хрысьціян быў досьвед ганеньняў і пакутніцтва. Так, для хрысьціянскага Усходу мінулае стагодзьдзе было галоўным чынам стагодзьдзем пакутніцтва. Больш таго, не варта забываць, што, хоць у Расіі і Усходняе Эўропе камунізм і зьнішчаны, але усё ж ёсьць шмат месцаў у сьвеце, дзе хрысьціяне — і праваслаўныя, і няправаслаўныя ў роўнай ступені — працягваюць цярпець ганеньні (напрыклад, у Турцыі, Іраку, Пакістане, Кітаі...). Па словах аднаго рускага сьвятара—эмігранта айца Аляксандра Ельчанінава, спачыўшага ў 1934 г., “сьвет скрыўлены, і Бог выпроствае яго. Таму Хрыстос пакутаваў (і працягвае пакутаваць), як і усе пакутнікі, спавядальнікі і сьвятыя, і мы, любячыя Хрыста, таксама не можам не пакутаваць”. Сьвяты Сілуян падкрэсьлівае, што пакутніцтва можа быць як унутраным, так і вонкавым: “Маліцца за людзей”, — кажа ён, — “значыць праліваць кроў”. І ў той жа час, як у яго апафтэгме (“Трымай сваю душу ў пекле і не адчайвайся2), ён настойвае на супадзеньні цемры і сьвятла, роспачы і надзеі. Такім чынам, пакута мучанікаў — гэта таксама крыніца радасьці, па яго словах, “крайняя пакута злучана з крайняй асалодай”.

Адна мучаніца, чыя духоўная барацьба асабліва захоплівала праваслаўнае уяўленьне ў апошнія шэсьцьдзесят гадоў, — гэта сьвятая Марыя Скабцова, якая памерла ў газавай камэры Равэнсбрука 13 сакавіка 1945 г., магчыма, заняўшы месца іншага палоннага. Калі гэта было насамрэч, тое гэта паказвае, як мучанік — падобна самаму Хрысту Першамучаніку — выконвае выратавальную ролю, паміраючы дзеля іншых, паміраючы, каб іншыя маглі жыць. Мучанік у вышэйшай ступені выконвае наказ сьвятога Паўла: “Насіце цяжар адзін аднаго” (Гал. 6:2). Насамрэч, гэта была тэма, якую маці Марыя вылучала ў сваіх працах. У анталёгіі жыцьцяпісаў сьвятых, якую яна склала, яна запісвае апавяданьне аб сьвятым Іянікіі Вялікім і апантанай дзяўчынцы: “Ён усклаў сваю руку на галаву церпячай пакуту хворай і спакойна сказаў: “Уладай Бога жывога, я, Ягоны няварты слуга Іянікій, бяру на сябе твой грэх, калі ты зграшыла... таму што мае плечы мацней тваіх; таму што я жадаю прыняць тваё выпрабаваньне дзеля любові”. Дзяўчынка вылечылася, а Іянікій прыняў на сябе яе пакуты і быў блізкі да сьмерці, перш чым выйсьці са сваёй барацьбы зь уладай зла пераможцам”.

Такім чынам, гэта вельмі важны аспэкт духоўнай барацьбы — зьведаць пакутніцтва, вонкава ці унутрана праліваць сваю кроў дзеля іншых.

3. Кеносіс

Шчыльна злучаны з першымі двума элемэнтамі, пра якія мы казалі вышэй, — зь сыходжаньнем у пекла і пакутніцтвам — і трэці: кеносіс, ці самаўніжэньне. Чалавек, вядучы духоўную барацьбу, параўноўвае самога сябе са зьняважаным Хрыстом (і тут я узгадваю выдатную кнігу, напісаную семдзесят гадоў таму рускім аўтарам Надзеяй Гарадзецкай Зьняважаны Хрыстос у сучаснай рускай думцы; нават цяпер яна захавала сваю актуальнасьць). Да свайго зьняволеньня сьвятая Марыя Скабцова паказала гэты кенатычны дух дзіўным чынам: яна выяўляла салідарнасьць, якая пазьней дорага ёй абыйшлася, салідарнасьць з беднымі, адхіленымі, зь усімі тымі, хто знаходзіўся за межамі грамадзтва, а таксама зь жыдамі пасьля пачатку Другой сусьветнай вайны. “Да целаў нашых блізкіх”, — пісала яна, — “трэба падыходзіць з большым клопатам, чым да нашых уласных целаў. Хрысьціянская любоў вучыць нас дарыць нашым братам не толькі духоўныя, але і матэрыяльныя дарункі. Мы павінны аддаваць ім нават сваю апошнюю кашулю, нават свой апошні кавалачак хлеба. Прыватныя ахвяраваньні і самая шырокая грамадзкая праца гэтак жа апраўданы і неабходны”.

Адным з грэцкіх сьвятых, які паказаў гэты кенатычны дух у значнай ступені, зьяўляецца Нэктар Пэнтапольскі, які памёр у 1920 г. Ёсьць мноства апавяданьняў аб ягонае пакору. Яшчэ быўшы маладым архірэям у Александрыі і падвяргаючыся несправядлівым нападкам, ён адмаўляецца помсьціць ці абараняцца ад паклёпу. Калі ён быў рэктарам Рызарыйскае багаслоўскай школы ў Афінах, там захварэў прыбіральнік; для таго каб яго не зьнялі з працы, сьвяты Нэктар уставаў кожны дзень рана раніцай і сам падмятаў калідоры і прыбіраў туалеты, пакуль той чалавек не змог вярнуцца на працу. У яго апошнія гады наведвальнікі, якія сустракалі яго за працай у манастырскім садзе, які ён сам жа і заснаваў, памылкова прымалі яго за простага працаўніка, не падазраючы, што ён япіскап. Так ці інакш, сьвяты Нэктар пераймаў словам апостала Паўла: “Бо ў вас павінны быць тыя ж пачуваньні, якія і ў Хрысьце Ісусе... Ён унізіў Сябе Самога” (Філ. 2:5—7).

Сьвятло ў цемры

Апісваючы гэту духоўную барацьбу, сьвяты Павел падкрэсьлівае яе антынамічны характар: “...у гонары і ганьбе, пры вымовах і хвалах... нас лічаць памерлымі, але вось, мы жывыя... нас засмучаюць, а мы заўсёды цешымся... мы нічога не маем, але усім валодаем” (2 Кар. 6:8—10). Давайце зараз прывядзём у раўнавагу гэтыя тры змрочных элемэнта духоўнай барацьбы з трыма больш радаснымі элемэнтамі, якія маюць адмысловае значэньне ў сучасным сьвеце.

1. Пераўтварэньне

Раней, падчас аналізу розных спосабаў разуменьня духоўнага змаганьня зь запалам, я прапанаваў, што нам пры крытычным у дадзены момант становішчы спраў мудрэй казаць хутчэй не “забіваць” альбо “выкараняць”, але “зьменьваць”. Насамрэч, таямніца ператварэньня мае адмысловую каштоўнасьць для нас у наш час. Наша духоўная барацьба, несумнеўна, павінна складацца зь адрачэньня, аскетычныя высілкі, пот, кроў і сьлёзы, унутранае, а таксама, магчыма, і вонкавае пакутніцтва; але мы можам страціць унутраную каштоўнасьць усяго гэтага, пакуль яно не асьвечана няствораным сьвятлом Фавору. У гэтай сувязі, вядома, не выпадкова тое, што самым уплывовым сьвятым у жыцьці і досьведзе праваслаўя дваццатага стагодзьдзя быў Серафім Сароўскі, які як раз і зьяўляецца сьвятым ператварэньня. Падчас майго першага наведваньня Грэцыі пяцьдзесят пяць гадоў таму пра сьвятога Серафіма практычна ніхто не ведаў. Зараз, куды б ні ступіла мая нага на грэцкай зямлі, я бачу яго абраз у цэрквах і дамах; і ў манастырах я часта сустракаю манахаў і манашак, нарачоных “Серафімам” і “Серафімай” у ягоны гонар. Усё так і павінна быць, паколькі ён сьвяты нашага часу.

І ў той жа час давайце не будзем сэнтымэнтальнічаць зь нагоды сароўскага сьвятога альбо занадта спрашчаць характар яго духоўнае барацьбы. Мы правы, калі успамінаем, што ён насіў белыя, а не звычайныя манаскія чорныя адзеньні; што ён зьвяртаўся да сваіх наведвальнікаў “радасьць мая” і на працягу усяго года вітаў іх велікодным воклічам “Хрыстос Уваскрос”; што яго твар сьвяціўся Славай у прысутнасьці ягонага вучня Мікалая Мотавіліва. Але не будзем забываць аб нячысьціках, якіх яму даводзілася цярпець, калі ён маліўся на камяні поруч сваёй пустэльні і чуў вакол сябе трэск пякельнага полымя; не будзем забываць пра фізычны боль, які ён цярпеў з тых часоў, як яго пакалечылі тры разбойніка ў лесе; не будзем забываць пра неразуменьне, якое яму даводзілася цярпець ад свайго уласнага ігумена, і пра паклёп, якой перасьледаваў яго аж да сьмерці. Так, ён добра разумеў, што меў на увазе сьвяты Павел, калі казаў: “Нас засмучаюць, а мы заўсёды цешымся”. У духоўнай барацьбе ператварэньне і нашэньне крыжа — дзьве рэчы непадзельныя.

2. Еўхарыстыя

Вышэй гаварылася, што хрост складае аснову духоўнай барацьбы хрысьціяніна. Але хрост нельга адрываць ад Сьвятога Прычасьця; такім чынам, Еўхарыстыя таксама грае фундамэнтальную ролю ў нашай духоўнай барацьбе. У больш раньні патрыстычны пэрыяд шматлікія пісьменьнікі—аскеты, такія, як сьвяты Ян Лесьвічнік альбо сьвяты Язэп Сірын, мала ці зусім не спасылаліся на Еўхарыстыю. Але ў нашай духоўнай барацьбе сёньня патрабуецца, каб еўхарыстычны аспэкт быў ясным і быў у цэнтры нашай увагі. Гэта менавіта тое, што рабіў на сьвітанку дваццатага стагодзьдзя сьвяты Ян Кранштацкі, вялікі сьвятар, які увесь час служыў Літургію. “Еўхарыстыя — гэты бесьперапынны цуд”, — ён, часам, казаў; і ён цалкам апускаўся ў гэты “бесьперапынны цуд”, штодня служачы Боскую літургію. Інтэнсіўнасьць яго Еўхарыстычнага служэньня дзівіла яго сучасьнікаў: сьвяты Сілуян, напрыклад, кажа пра “моц ягонай малітвы” і дадае: “Усё ягонае быцьцё было полымем любові”. Ён настойваў на тым, што усе прысутныя на службе павінны прычашчацца разам зь ім. З—за яго і некаторых іншых прапаведнікаў прычашчэньне ў Праваслаўнай Царкве дваццатага стагодзьдзя зрабілася насамрэч больш частым; і усё ж дагэтуль ёсьць шмат месцаў, дзе вернікі падыходзяць да гэтае таямніцы толькі тры — чатыры разу ў год. Пра гэта, вядома, варта пашкадаваць. У сучасным сьвеце наша духоўная барацьба абавязкова павінна быць у самым поўным сэнсе Еўхарыстычнай барацьбой.

У часе Боскай літургіі, непасрэдна перад пакліканьнем Сьвятога Духа, дыякан паднімае Сьвятыя Дарункі, у той час як сьвятар кажа: “Твая ад Тваіх Табе прыносячы, аб усіх і за усё” (ta za ek ton zon soi prospherontes, kata panta kai dia panta). Гэта падводзіць нас да такога аспэкту Боскай літургіі, які мае адмысловае значэньне для нашай духоўнай барацьбы ў сучасным сьвеце — гэта касьмічнае вымярэньне Еўхарыстыі. Важна тое, што ў Еўхарыстыі мы прыносім Дарункі не толькі “за усіх людзей” (dia pantas), але і “за усе рэчы” (dia panta). Маштаб Еўхарыстычнай ахвяры ахоплівае не толькі чалавецтва, але і усё царства прыроды. Яна усёабдымная. Такім чынам, Еўхарыстыя заклікае нас да экалягічнай адказнасьці. Яна абавязвае нас абараняць і любіць не толькі нашых блізкіх, але і усе жывыя істоты; мала таго, яна абавязвае нас абараняць і любіць траву, дрэвы, скалы, ваду і паветра. Зусім усьвядомлена зьдзяйсьняючы Еўхарыстыю, мы глядзім на увесь сьвет як на таямніцу.

Значыць, наша духоўная барацьба не проста антропацэнтричная. Мы выратаваны не ад сьвету, але разам зь ім; і таму мы змагаемся, каб асьвяціць і вярнуць Богу не толькі нас саміх, але і усё тварэньне. Гэту экалягічную пропаведзь у нашай духоўнай барацьбе не раз асабліва падкрэсьліваў Сусьветны Патрыярхат у апошнія два дзесяцігодзьдзі. Патрыярх Зьміцер і яго пераемнік, цяперашні Патрыярх Варфаламей, усталявалі 1 верасьня — пачатак царкоўнага году — “дзень абароны навакольнага асяродзьдзя”, які (сьмеем спадзявацца) павінны выконвацца не толькі праваслаўнымі, але таксама і іншымі хрысьціянамі. “Давайце лічыць сябе”, — сказаў Патрыярх Зьміцер у сваім Калядным пасланьні ў 1988 г., — “кожны паводле свайго чыну, быць асабіста адказнымі за сьвет, даручаны Богам у нашы рукі. Усё, што Сын Божы прыняў і зрабіў Сваім Целам праз Увасабленьне, не павінна загінуць. Але усё павінна стаць Еўхарыстычнай ахвярай Стваральніку, хлебам жывым, падзяляным у праўдзе і любові зь іншымі, услаўленьнем сьвету для усіх стварэньняў Божых”. Па словах сьвятога Сілуяна, “сэрца, якое спазнала любоў, шкадуе усё тварэньне”. Гэта касьмічная спагадлівасьць, як нагадаў нам дон Андрэ Луф, зьяўляецца лейтматывам твораў сьвятога Язэпа.

3. Сардэчная малітва

Як бы ні былі важныя Еўхарыстычны і літургічны бок духоўнай барацьбы, у той жа час неабходна надаваць вялікую увагу барацьбе за унутраную малітву. У духоўнай барацьбе дваццатага стагодзьдзя унутраная малітва (асабліва для праваслаўных, але ні ў якім разе не выключна для іх) азначала Ісусаву малітву. Важнасьць пакліканьня гэтага Сьвятога Імя сталі асабліва шанаваць у апошнія сто гадоў пад уплывам, першым чынам, гэтых дзьвюх кніг: Адкрытыя апавяданьні вандроўцы і Добраталюбіе. Абедзьве атрымалі зусім нечаканы посьпех на Захадзе. Магчыма, што Ісусаву малітву сёньня зьдзяйсьняюць больш людзей, чым калі—небудзь у мінулым. Наша стагодзьдзе не толькі сьвецкае стагодзьдзе!

Такія ёсьць некаторыя элемэнты духоўнай барацьбы ў сучасным сьвеце: зь аднаго боку, сыходжаньне ў пекла, пакутніцтва, кенасіс; зь іншага боку, ператварэньне, Еўхарыстыя, сардэчная малітва. Гэтыя дзьве трыяды трэба не супрацьпастаўляць адзін аднаму, але злучаць разам, як гэта робіць сьвяты Ян Лесьвечнік (і тут я успамінаю гутарку зь айцом Іўсьцінам), калі ён утворыць слова charmolype “скруха—радасьць” і кажа о charopoion penthos “смутку, ствараючым радасьць”. Два дадатковых аспэкты духоўнай барацьбы добра падагулены ў двух кароткіх выслоўях сьвятога Серафіма Сароўскага, якія я імкнуся увесь час захоўваць у розуме: “Дзе няма скрухі, там няма выратаваньня”; “Сьвяты Дух напаўняе радасьцю усё, чаго Ён дакранаецца”.

Пераклад зь ангельскае мовы – “Беларуская Аўтакефалія