МАНАСТЫР ЗВЫШГОДНАГА НЭАФІТА ПУСТЭЛЬНІКА НА КІПРЫ

Стаўрапігійны манастыр звышгоднага Нэафіт Пустэльніка, або манастыр сьвятога Затвору, быў заснаваны манахам Нэафітам. Ён нарадзіўся ў мястэчку Ляўкара ў правінцыі Лярнака ў 1134 годзе, а ва узросьце васемнаццаці гадоў быў прыняты паслушнікам у манастыр сьвяціцеля Яна Залатавуста ў Кутзувендзі, што знаходзіцца каля паўднёвага падножжа горнага масіву Пэнтадактыласа, які узвышаецца над Нікасіяй. Нэафіт жыў ў гэтым манастыры з 1152 па 1158 год.

Як прызнаецца сам Нэафіт у сваім “Запавеце” 1214 гаду, з пачатку яго манаскага жыцьця дзень і ноч, як падчас сельскагаспадарчых прац, так і ў сьне яго стамляла моцнае жаданьне нямога жыцьця. Прыблізна ў канцы 1158 гаду ён прыбывае паломнікам у Ерусалім, і на працягу шасьці месяцаў абыходзіць палестынскія манастыры і жыльлё падзьвіжнікаў, жадаючы знайсьці таго, хто мог бы навучыць яго самотнаму жыцьцю. Аднак пошукі не прынесьлі вынікаў. Але аднойчы ў дадзеным яму боскім бачаньні Нэафіт атрымаў пацьверджаньне таго, што “яго любоў да бязмоўя зьяўляецца ў той жа час і воляй Вышэйшага Задуму і што ён атрымае посьпех у іншым месцы”.

Умацаваны бачаньнем, Нэафіт вярнуўся на Кіпр і стаў шукаць ціхае і адасобленае месца для подзьвігаў. Такім месцам апынулася пячора блізу крыніцы і ракі, у дзевяці кілямэтрах на паўночны–захад ад Пафасу. Пасяліўшыся тут у чэрвені 1159 гада, Нэафіт паступова пачаў уладкоўваць месца свайго пустэльніцтва. Ён цалкам заклаў уваход у пячору, выходзячы на усход, і пакінуў толькі адзін уваход з поўдня. Усярэдзіне падзяліў пячору сьцяной, у глыбіні яе уладкаваў кельлю, такой, якой мы бачым яе і сёньня, а бліжэй да выхаду з пячоры збудаваў зь мармуровай пліты сьвяты пасад.

Падзьвіжнік пражыў у адзіноце, якую так жадаў, адзінаццаць гадоў. Але Пафскі архірэй настойліва угаворваў яго стаць сьвятаром і узяць вучня, так што ў выніку, пачынаючы з 1170 гаду, жыльлё пустэльніка паступова ператвараецца ў скіт зь невялікай колькасьцю браціі, а затым – у манастыр агульнага жыцьця, які жыве ідэаламі пустэльніцтва. Прыблізна ў 1187 годзе Нэафіт напісаў першы статут манастыра.

Больш 60 гадоў падзьвіжнік нястомна чытаў і вывучаў кнігі, якія браў у япіскапаў суседніх епархій – Пафскае і Арсыёнайскае, займаючыся таксама складаньнем духоўных прац. Але на падставе таго, што адукацыя яго не была высокай (у манастыры Кутзувендзі Нэафіт атрымаў толькі пачатковую адукацыю), гэтыя творы былі напісаныя не высокім царкоўным стылем той эпохі, а гутарковай грэцкай мовай. Да таго ж звышгодны Нэафіт пісаў на яе кіпрскім дыялекце, першым зьвярнуўшыся да гэтага дыялекту ў пісьмовых працах. Яго шырокая пісьменьніцкая спадчына робіць яго найвялікшым грэцкім аўтарам сярэднявечнага Кіпру. Вялікая частка яго прац – дзевяць з шаснаццаці кніг – былі выяўленыя ў бібліятэках за межамі Кіпра; яны склалі працу пад назвай “Тварэньні звышгоднага Нэафіт Пустэльніка”, нядаўна выдадзеную клопатамі заснаванага ім манастыра.

Звышгодны Нэафіт Пустэльнік браў за узор “вучылішча філязофіі лаўрскае і агульнага жыцьця”, якія засноўваў звышгодны Сава Асьвячоны ў тых месцах, куды прыходзіў. У сваёй Пафскам манастыры падзьвіжнік заклаў падмуркі той культуры выхаваньня–вывучэньня, працэсу атрыманьня сыстэматычнай духоўнай адукацыі, які дзеля больш пільнага назіраньня за духоўным узрастаньнем манахаў не прадугледжвае іх вялікага ліку (апошняе характэрна для манастыроў агульнага жыцьця з шматлікай браціяй). У 1197 годзе пафскій пустэльнік выкапаў пячору ў скале над царквой Годнага Крыжа – Верхні Затвор, або “Новы Сіён”, як ён сам назваў яе, адкуль назіраў за будаўніцтвам і росьпісам манастыру. Тамака ён напісаў і вялікую частку сваіх кніг, тамака ён ізноў здабыў гэтак умілаванае ім бязмоўе. У 1214 годзе звышгодны Нэафіт складае апошнюю рэдакцыю статуту – “Запавет”; пасьля 1220 году аб падзьвіжніку ужо не сустракаецца ніякіх сьведчаньняў.

Пасьля скону звышгоднага Нэафіт Пустэльніка ў манастыры сьвятога Затвору працягвалася традыцыйнае манастырскае жыцьцё, а манахі і паслушнікі з большага займаліся сельскай гаспадаркай. У які час брація адмовілася ад ладу агульнага жыцьця, даведацца няма магчымасьці.

Найбольш важныя даты ў гісторыі манастыру

Манах Нэафіт Новы кцітар († 1512). аднаўленьне ў 1503 году трох фрэсак у храме годнага Крыжа, а таксама фрэсак зь малюнкам Госпада–Усятрымаючага ў алтары сьвятога манастыру Затвору, падораныя манастыру шматлікі богаслужбовы посуд і іншыя неабходныя для храма прадметы – усё гэта, ажыцьцёўленае на сродкі манаха Нэафіт, празванага Новым кцітарам, сьведчыць, магчыма, аб новым воплеску будаўніцтва і рэстаўрацыйнай дзейнасьці ў манастыры. У пісьмовых крыніцах не захавалася зьвестак аб гадах будаўніцтва галоўнага манастырскага сабора (кафалікону) у гонар Унебаўзяцьці Боскай Маці, але фрэскі вонкавай створкі прыналежаць пэндзьлю тых жа майстроў, якія ў пачатку ХVI стагодзьдзя расьпісалі фрэскамі сам кафалікон. Мы можам зь упэўненасьцю аднесьці будаўніцтва Усьпенскага сабору да канца XV стагодзьдзі.

Ігумен Лявонцій І. У 1631 ігумен Лявонцій І здолеў да карысьці манастыра дамагчыся атрыманьні граматы ад Сьвятога Сыноду Канстантынопальскага Патрыярхату. Патрыяршы Сынод пад старшынствам Кірылы Лукарыса надаў афіцыйны характар рашэньню Сьвятога Сынода Кіпрскай Царквы ад 1611 году, паводле якога зь ухвалы япіскапу Пафскага Лявонція манастыр сьвятога Затвору прызнаваўся незалежным. Тагачасны архіяпіскап Кіпрскі Хрыстодул падтрымліваў цесныя адносіны з Кірылам Лукарысам яшчэ з тых часоў, калі той быў Патрыярхам Александрыйскім. Ён быў і пасьвечаны Лукарысам. Архіяпіскап Хрыстодул вырашыў, што надышоў зручны момант папытаць грамату, якая прадстаўляла манастыру сьвятога Затвору статут патрыяршага стаўрапігійнага манастыра. І таму ён накіраваў вызначанага высокімі здольнасьцямі Лявонція І, якому ён давяраў, у Канстантынопаль зь адпаведным прашэньнем і лістом Сьвятога Сыноду Кіпрскай Царквы. Патрыяршы Сынод выдаў грамату, і адначасова са зьменай статуту манастыр зь ідыярытмічнага зноў зрабіўся манастыром агульнага жыцьця.

Ігумен Іянікій, каля 1779 году. Цяпер кожны мог нацешыцца вучэньнем звышгоднага Нэафіт, бо ў 1779 гады ў Вэнэцыі на сродкі архімандрыта Кіпрскага архіяпіскапа Кіпрыяна выдадзеныя дзьве службы і “Запавет” звышгоднага.

Ігумен Якім Мелісавукас, 1815–1821 гады. Ігумен Якім – па-геройску загінуўшы клірык манастыру, які арганізаваў у пэрыяд турэцкіх ганеньняў рух супраціву манахаў туркам, які скончылася трагічнымі падзеямі 9 ліпеня 1821 году, калі турэцкія улады выразалі і павесілі сотні манахаў і вышэйшае царкоўнае кіраўніцтва на чале зь нацыянальным героем–мучанікам архіяпіскапам Кіпрыянам. Кінуты пасьля арышту ў нікасійскую турму, ігумен Якім цьвёрда і непахісна стаяў у бацькоўскай веры і не паддаўся на спакусы пашы прыняць іслам і захаваць тым самым сабе жыцьцё, за што быў пасаджаны на кол.

Ігумен Якаў Мірыанф, 1898–1933 гады. Гэты шаноўны падзьвіжнік–ігумен аднавіў шмат будынкаў у манастыры. Ён пазбавіў яе ад пазычальнікаў, уносячы значныя уласныя сродкі. Ён паправіў эканамічнае становішча манастыра, збудаваўшы працяглы арашальны канал у Анаталіке, каб манастырскія палі маглі ў дастатковай колькасьці атрымліваць ваду. Яго мяккі і сьціплы характар прыцягнуў у манастыр шмат новай браціі. Манахі, якія сабраліся вакол ігумена Якава, склалі вельмі згуртаванае братэрства, у якім панавалі любоў і згода.

У 1918 году пасьля галясаваньня быў уведзены ў дзеяньне першы ў найноўшы час статут манастыру.

Ігумен Лаўрын Міхаіліду, 1933–1962 гады. Пляменьнік ігумена Якава, першы зь манахаў, скончыўшы багаслоўскі факультэт. З 1926 году выкладаў, не атрымліваючы за гэта платы, багаслоўскія дысцыпліны ў пафскае гімназіі. Што жа датычыцца уласна манастырскіх спраў, то ён працягнуў практыку прышчэпкі ражковых дрэў, уведзеную яго дзядзькам, пасадзіў пяць тысяч міндальных дрэў, дзьве з паловай тысячы ражковых, пяцьсот масьлін і сотні цытрынавых дрэў, а таксама працягнуў працы па прадухіленьню эрозіі глебы на палях у 24 га. на фэрме падворка ў Анатоліке. Ён зноўку адбудаваў манастырскія будынкі, пераўтвораныя ў руіны землятрусам 1953 году, і дадаў новыя пабудовы да паўднёвага крыла манастыра. Пры ягоным кіраваньні маладыя манахі адпраўляліся вучыцца на багаслоўскім факультэце Афінскага унівэрсытэту. У гэты жа час узрастае дасьледчая цікавасьць да тварэньняў звышгоднага Нэафіт, а прафэсар Іаяніс Цыкнопулас публікуе абраныя месцы з твораў звышгоднага ў навуковым часопісе “Κυπριακές Επουδές”.

Ігумен Сафроній, 1962–1964 гады. Ігумен Сафроній быў другім настаяцелям манастыру, якія мелі унівэрсытэцкі дыплём. Ён быў абраны браціяй па радзе архіяпіскапа Макария ІІІ, які распачаў рэарганізацыю манаскага жыцьця шляхам стаўленьня настаяцеляў зь выпускнікоў багаслоўскіх факультэтаў. Сафроній абнавіў кафалікон, замяніўшы ў ім падлогу і усталяваўшы лаўкі. Для большага супакою і парадку на той частцы тэрыторыі манастыра, што разьмешчаная перад уваходам у пячоры, да якога вядуць высокія камэнныя прыступкі, пабудаваў насупраць манастыра для шматлікіх яго наведвальнікаў рэстаран. Пасьля, праўда, ігумен Сафроній згубіў падтрымку браціі і быў скінуты з пасады. Былы ігумен Сафроній пражывае сёньня ў абшчыне Эбас у некалькіх кілямэтрах ад манастыра, у якую ён прыбыў пасьля саракагадовага служэньня ў архіяпіскапіі Фіяцірскай і Вялікабрытанскай. У служэньні гэтым ён, быўшы духоўнікам тысяч вернікаў, вызначаўся пакорнасьцю, а таксама сваімі арганізатарскімі талентамі, стаўшым у нагодзе пры адкрыцьці новых прыходаў у розных частках гэтай краіны.

Ігумен Алексій, 1964 – 1972 гады. Алексій быў паслушнікам манастыра звышгоднага Нэафіт, а затым манахам манастыра Боскай Маці Хрысараятысы. Па завяршэньні навучаньня ў багаслоўскай школе Халкі ён быў абраны ігуменам манастыра Хрысараятысы, а ў 1964 году – манастыру Затвору, замест Сафронія і таксама па патрабаваньні архіяпіскапа Макария ІІІ. Ігумен Алексій заўсёды уяўляў сабой прыклад патрыёта, прымаў чынны удзел у вызваленчым змаганьні Нацыянальнай арганізацыі кіпрскіх барацьбітоў (ЭОКА), а ў пэрыяд кіраваньня ў манастыры Хрысараятысы на працяглы час быў кінуты ангельцамі ў турму. Даволі хутка аб ім распаўсюдзілася слава як аб палымяным прапаведніку і пышным аратару. Быўшы настаяцелям манастыра звышгоднага Нэафіт, ён часта аб'яжджаў Пафскую правінцыю і натхняў народ сваімі прамовамі, выступаючы ў якасьці асноўнага аратара на дзяржаўных сьвятах і паніхідах па загінуўшым героях.

Ігумен Хрызастом, 1972 – 1978 гады. Новы пэрыяд у жыцьці манахаў манастыру Затвору пачынаецца пасьля прыняцьця рашэньня аб адмове ад заняткаў сельскай гаспадаркай. Рашэньне гэта было прынята цяперашнім Дабрашасным Архіяпіскапам Кіпрскім Хрызастомам ІІІ, які ў веку 32 гадоў у 1972 годзе быў пасьвечаны ў прэсьвітэры, узьведзены ў сан архімандрыта і пастаўлены настаяцелям манастыра звышгоднага Нэафіт. Апрацоўка зямлі прыносіла манахам больш шкоды, чым карысьці, вось чаму уся брація пачала пражываць у манастыры, адступіўшы ад шматвяковай традыцыі вядзеньня сялянскай вобразу жыцьця і пражываньні часткі манахаў на падворак у Анатоліке, на усходзе ад Іераскіпосу. Ператварэньне кіпрскай эканомікі зь аграрнай у эканоміку, заснаваную на наданьні паслуг, што пачало адчувацца ужо з канца 1960-х гадоў, зьмена грамадзкіх адносін, а таксама шаноўны век большасьці манахаў манастыра абавязалі тады маладога ігумена Хрызастома зрабіць адміністрацыйным цэнтрам манастыру непасрэдна сам манастыр. Для выкарыстаньня велізарнай зямельнай уласнасьці манастыра і шырокіх садоў цытрусавых па ініцыятыве ігумена былі створаныя новыя сельскагаспадарчыя аб'яднаньні зь сялян правінцыі. На супраць кафалікону айцец Хрызастам пабудаваў братэрскі корпус, дзе і дагэтуль пражывае брація.

Як ужо гаварылася раней, архіяпіскап Макарый ІІІ горача жадаў, каб кіпрскія манахі атрымлівалі унівэрсытэцкую адукацыю. Вось чаму, выконваючы патрабаваньне архіяпіскапа, брація абралі пераемнікам Алексію маладога тады дыякана Хрызастома, выпускніка багаслоўскага факультэту. Новы ігумен падтрымліваў ідэю падвышэньня адукацыйнага узроўню манахаў і ў той жа год накіраваў дыякана, а пазьней ігумена Лявонція на вучобу ў Афінскі унівэрсытэт на багаслоўскі факультэт. Усьлед за Лявонціем у Грэцыю былі накіраваныя яшчэ некалькі маладых манахаў. Праўда, час гэта было надзвычай складаным. Страшныя падзеі царкоўнага крызісу 1973 гада, дзяржаўны пераварот 1974 года, затым турэцкая акупацыя, якая вымусіла зрабіцца уцекачамі сотні тысяч грэкаў і турка, – усё гэта не пакідала магчымасьці для духоўнага адраджэньня: і дзяржаўнае кіраўніцтва, і просты народ зноў хвалявала пытаньне фізычнага выжываньня. Пасьля сьмерці Макарыя ІІІ і абраньні на яго месца мітрапаліта Пафскага Хризастома І ігумен манастыра звышгоднага Нэафіт зрабіўся мітрапалітам Пафскім.

Ігумен Лявонцій, з 1978 году. Цяперашні ігумен манастыру Затвору Лявонцій быў абраны браціяй настаяцелям у 1978 годзе, а ў траўні 2007 году рашэньнем Сьвятога Сыноду Кіпрскай Праваслаўнай Царквы пасьвечаны ў япіскапы старажытнай Хітрскай япархіі, адначасова захаваўшы за сабой і сан ігумена ў манастыры. Пачатак кіраваньня Лявонція азначаецца прыняцьцем новага, дзейснага і дагэтуль манастырскага статуту. Вялікая частка працы айца Лявонція была накіраваная на узнаўленьне будынкаў і эфэктыўнае выкарыстаньне зямельнай уласнасьці манастыра. Значная частка прыбыткаў манастыра накіроўвалася на рэалізацыю шырокай праграмы рэстаўрацыі старажытных сьвятынь, рукапісаў і ікон.

Для таго каб мець магчымасьць папулярызаваць культурную спадчыну манастыра, што надзвычай важна з пункта гледжаньня як рэлігійнай, так і нацыянальнай, ігуменская рада манастыра прыняў тры найважных рашэньняў. З пачатку 1980-х гадоў наўзамен часткі сельскагаспадарчых земляў у горадзе Пафасе быў набыты участак, на якім быў пабудаваны адміністрацыйны будынак, здадзеныя ў арэнду прамысловыя участкі зямлі ў Анатоліке, а зямля ў даліне, у якой разьмешчаны манастыр, была падзеленая на зямельныя участкі.

Дзякуючы паступоваму росту прыбыткаў манастыра, ён здолеў займацца культурнымі праграмамі. У пачатку 1990-х гадоў ігуменская рада ухваліў праект, які прадугледжваў ператварэньне значнай часткі манастырскіх будынкаў у царкоўную рызьніцу і музэй. Сёньня любы наведвальнік можа агледзець адрэстаўраваныя сьвятыні і абразы манастыра, якія зьяўляюцца сапраўднымі скарбамі. Таксама ігуменская рада распачаў рамонт пакояў дзеля гасьцей на тым паверсе, дзе знаходзіцца музэй, стварыўшы сучасныя выдатна выкананыя інтэр'еры.

У наступныя гады быў падрыхтаваны шэраг дасьледаваньняў па гісторыі манастыра, добраўпарадкаваныя і азелянёныя прылеглыя да манастыра тэрыторыі, створаныя аўтамабільныя паркоўкі для шматлікіх наведвальнікаў манастыру, а таксама шмат чаго іншага.

У нашы дні велізарная колькасьць людзей наведвае тыя месцы, дзе ідзе духоўнае жыцьцё. І брація манастыра звышгоднага Нэафіт вядзе нябачаную дагэтуль па маштабе дзейнасьць па духоўнай падтрымцы дзяцей Царквы, а таксама любога, хто прыходзіць у манастыр зь жаданьнем пачуць пасланьне эвангельскай надзеі. Манастырскія айцы надаюць шмат часу прыёму і гутарцы зь наведвальнікамі і паломнікамі, а да ігумена ужо на працягу 20 гадоў кожны год прыходзяць на споведзь і за духоўнай парадай тысячы людзей.

А зь сярэдзіны 1990-х гадоў ігуменская рада праводзіць у жыцьцё адзін зь самых грандыёзных праектаў: адшукаць і сабраць усё захаваўшыеся да нашых дзён рукапісы звышгоднага Нэафіт, якія могуць захоўвацца ў розных бібліятэках і музэях сьвету, і фінансаваць іх навуковае выданьне. Апошнія 12 гадоў над ажыцьцяўленьнем гэтага гіганцкага праекту актыўна працуе група унівэрсытэцкіх прафэсараў – спэцыялістаў па выданьні рукапісаў. Ужо выдадзеная вялікая іх частка – дзевяць з шаснаццаці кніг, складзеных Пустэльнікам, – у пяці выдатна аформленых тамах. Выданьне сэры завершыцца ў найблізкія гады выпускам шостага тома (табліцы) і сёмага (уступны том зь дакладамі навукоўцаў, якія прагучаць на арганізаваным міжнародным сымпозіюме, прысьвечаным звышгоднаму Нэафіт).

Падобнай далекасяжнай стратэгіяй падрыхтаваны пераход да глыбейшага асэнсаваньню браціяй ісьціны манаскага жыцьця, пакінутай у якасьці спадчыны звышгодным Нэафітам Пустэльнікам, а таксама іх адказнасьці за нясеньне багаслоўскага і духоўнага слова шырокім пластам грамадзтва па прыкладзе самога звышгоднага Нэафіт. Зь сваёй пячоры Пафскій старац–падзьвіжнік меў зносіны са усім сьветам як праз малітву, так і гутарачы са шматлікімі з прыходзячых да яго, таксама споведзьдзю, праз духоўнае кіраўніцтва манахамі і парафіянамі, шляхам складаньне слоў, гермэнеўтычных прац, гутарак, зьвернутых да манахаў, і казаньняў на разнастайныя сьвяты літургійнага году, шматлікай перапіскай, сабранай цяпер у два аб'ёмных тома.

Сутнасьць сучаснага жыцьця манастыра сьвятога Затвору складаецца ў здабыцьці шляху да адукацыі ў тым яго разуменьні, якому вучыў звышгодны Нэафіт і паводле якога жылі ён і яго вучні, разам з тым узгадняючы яго зь выклікамі нашага часу і суадносячы зь новымі магчымасьцямі браціі манастыра. У наступныя гады і дзесяцігодзьдзі манастыр мяркуе стаць цэнтрам духоўнага хросту народа ў водах вучэньня звышгоднага Нэафіт, пляцоўкай для місіянэрскага служэньня сярод самых шырокіх пластоў грамадзтва. Па рашэньні ігуменскай рады ў сьценах манастыра будзе створаны канфэрэнц–цэнтар, дзе дасьледнікі і спэцыялісты будуць чытаць лекцыі і праводзіць сэмінары па тэмах, запазычаным з рэлігійнай спадчыны Кіпра і духоўнага укладу ў яе звышгоднага Нэафіт.

Пераклад “Беларускае Аўтакефаліі” па матэрыялах:

www.churchofcyprus.org.cy/ieraimonai.shtml

СЛОВА АБ ЯНЕ ПАПЯРЭДНІКУ

мітрапаліт Антоній (Суражскі)

У імя Айца, і Сына, і Сьвятога Духа.

Па сьведчаньні Госпада, ніхто, народжаны на зямлі, не быў так вялікі, як сьвяты Ян Папярэднік. І калі удумваесься ў сьведчаньне Эвангельлі аб ім, сапраўды захоплівае дух. Але не толькі дух захоплівае: бачыш у ім выяву чалавека, які здолеў так бязьмежна, так неабмежавана быць адданым свайму Богу і свайму зямному прызначэньню і які можа паслужыць кожнаму зь нас прыкладам і выявай, таму што кожны зь нас у нейкім сэнсе па стаўленьні да навакольных зьяўляецца так часта папярэднікам Гасподнім, тым, каго Гасподзь паслаў наперадзе Сябе, каб прынесьці людзям слова і выяву жыцьця, які падрыхтаваў бы іх да разуменьня Хрыста, прыняцьця Хрыста. І калі нашым жыцьцём мы сарамацім наша сьведчаньне, калі, гледзячы на нас, людзі перастаюць верыць і ў словы нашы і ў словы Хрыстовы, то мы бярэм на сябе страшную адказнасьць. Мы не толькі самі жывем у асуджэньне сабе, але мы іншых не клічам за сабой туды, куды мы закліканыя іх прывесьці: да радасьці, да той радасьці, заклад якой Гасподзь нам пакінуў і якой ніхто не можа адабраць, але якой ніхто, акрамя Госпада, не можа і даць.

Успомнім некалькі з тых выразаў, якія ужытыя Хрыстом альбо Эвангельлем у адносінах да Хрысьціцеля Яну. Першае, што мы аб ім чулі, гэта што ён – голас заклікаючага ў пустэльні. Пустэльня гэтае не толькі месца ненаселенае, гэтае месца, дзе пуста; і так часта ў чалавечым сэрцы пуста, у чалавечым жыцьці пуста. Не толькі няма зьместу вечнага, але няма наогул такога зьместу, якім можна было бы жыць. І у гэтым стаўленьні мы атачоныя, усё, людзкай пустэльняй. І вось у гэтай пустэльні і мы закліканыя, падобна Хрысьціцелю, сьведчыць. Сьведчаньне Яна Хрысьціцеля пачалося не словамі: перш чым вярнуцца да людзей і казаць, перш чым уладна патрабаваць ад іх, каб яны зрабіліся годныя свайго званьня чалавека, ён сам сышоў ў голую, гарачую пустэльню і застаўся сам-насам зь самім сабой, тварам да твару зь самім сабой перад вачамі Боскімі.

Часам і нам прыходзіцца застацца ў такой адзіноце. Бывае гэта, калі нас пакінуць блізкія, калі зробіцца вакол нас пуста. Бывае гэта, калі нас спаткае хвароба, і тады, як бы мы ні былі атачоныя клопатам, мы адчуваем, што мы самотныя, таму што мы стаім перад тварам жыцьця і сьмерці тамака, дзе кожны чалавек адзін за сябе будзе вырашаць пытаньне жыцьця і сьмерці – не толькі часавай, але і вечнай. Бывае, што мы сыдзем самі для таго, каб ачуцца, і тады мы ведаем, як цяжка бывае застацца сам-насам зь самім сабой, калі да гэтага не звык: робіцца боязна – тады адчыняецца перад нашым уласным поглядам унутраная наша пустэча, і ў гэтую пустэчу, у гэтую пустэльню нам належыць увайсьці. Тамака будзе самотна, тамака будзе пуста, тамака будзе цяжка жыць, але толькі калі мы здолеем жыць у гэтай пустэльні, з Богам адным, зможам мы вярнуцца да людзей, ніколі не губляючы Бога і здольнымі, перамогшы сябе, перамагчы усё.

І вось Ян звыш трыццаці гадоў знаходзіўся самотна ў пустэльні, змагаўся са сваім сэрцам, змагаўся са сваім жыцьцём і выйшаў на пропаведзь і засьведчаны Богам як найвялікшы – але не толькі. Эвангельле нам называе яго не прарокам, а ГОЛАСАМ. Ён так зрадніўся зь воляй Боскай, так стаў адзіны з тым жыватворным словам, якое яму належыць вымавіць для выратаваньня людзей, для абуджэньня людзей, для таго, каб у іх таксама зазьзяла жыцьцё, адрадзілася радасьць, што ён ТОЛЬКІ голас. Гэта ужо не чалавек, які прамаўляе: гэта Бог, Які вяшчае яго голасам. Так казалі сьвятыя. Адзін з падзьвіжнікаў Афону, не так даўно памерлы, казаў: Сьвятыя ад сябе не кажуць; яны кажуць ад Бога, і толькі...

Ян адпрэчыў усё зямное для таго, каб належыць Богу, і Гасподзь яго вярнуў да гэтай зямлі. Гасподзь не пакінуў яго ў далёкай пустэльні: калі Ян зрабіўся зь Ім неразлучным, Гасподзь паслаў яго да людзей, каб людзі пачалі жыць тым жыцьцём, якую спазнаў Ян. І вось ставіцца пытаньне перад кожным зь нас: ці ёсьць у мне такое жыцьцё, якім я магу запаліць іншага чалавека? Дзе гэтае жыцьцё ва мне? Калі мяне людзі сустракаюць – ці загараюцца яны? Калі людзі мяне чуюць, ці трапеча іх сэрца – як Эвангельле кажа аб спадарожніках Эмаўскіх, “гарэла” сэрца ў іх? Калі людзі бачаць наша жыцьцё, няўжо яны кажуць аб нас, як казалі аб першых хрысьціянах: Як яны адзін аднаго любяць!.. Няўжо дзівуюцца, чуючы, бачачы нас, таму, што ў нас ёсьць нешта, чаго ні ў каго няма? А калі гэта не так, то мы не пайшлі нават шляхам папярэдніка, мы не гатовыя прынесьці Хрыста людзям, мы не гатовыя нават пракласьці Яму дарожку, каб Ён знайшоў неяк шлях Сабе. А мы закліканыя быць тымі, хто рыхтуе радасьць людзям, радасьць сустрэчы з Богам, радасьць, якой ніколі не будзе канца і якой ніхто, нішто не можа адабраць. Чаму ж? Таму што мы жадаем жыць на сваіх правах, мы жадаем жыць для сябе, мы не жадаем сыходзіць на нішто.

А вось што кажа Эвангельле аб Яне Хрысьціцелю. Сьведчачы перад людзьмі аб тым, хто ён сам ёсьць, Хрысьціцель кажа: Мне трэба прымяншацца, на нішто сысьці, для таго, каб Ён вырас у поўную меру... Ян сам – толькі Папярэднік; ён павінен адкрыць дзьверы і адысьці так, каб аб ім больш не успомнілі людзі, раптам убачыўшы Хрыста і усё забыўшы ў гэтай радасьці.

Сыходзіць на нішто, прыгатаваўшы шлях Госпада... Хто зь нас гэта умее рабіць? Хто зь нас, ажывіўшы нейкую душу, хоць бы добрым словам, не жадае застацца ў гэтай радасьці узаемных зносін? Хто, сказаўшы жыватворнае слова, часам неспадзявана, калі Гасподзь нам дае, не жадае, каб успомнілі і ніколі не забыліся, што было сказанае гэтае слова менавіта ім?

А Хрысьціцель аб сабе яшчэ кажа: Я – сябар Жаніха... Што гэта за сябар жаніха? У старажытнасьці жыдоўскай, як і паганскай, у жаніха быў сябар, які клапаціўся аб усім дзеля шлюбу і які пасьля зьдзяйсьненьня шлюбу прыводзіў да шлюбнага пакоя нявесту і жаніха, заставаўся за дзьвярамі і вартаваў, каб ніхто не перапыніў іх глыбокай, таямнічай сустрэчы ў дзівоснай шлюбнай любові. Ён быў сябрам, таму што ён умеў застацца за дзьвярамі, застацца за мяжой. Радасьць яго была дасканалая тым, што радасьць жаніха і нявесты зараз была дасканалая, яны засталіся удваіх, і ён быў абаронца гэтай сустрэчы. Яшчэ скажу: хто зь нас умее так паступіць з чужой радасьцю? Усё зрабіць, каб гэтая радасьць здарылася, усё зрабіць, каб яна зазьзяла вечным сьвятлом, і адысьці, зьберагчы яе, абараніць яе, і застацца забытым за зачыненай дзьвярамі?

Вось яшчэ сьведчаньне аб ім, апошняя сьведчаньне. Яго прымяншэньне, яго сыходжаньне на нішто дайшло амаль да мяжы. Ён узяты ў турму за праўдзівае, сумленнае слова. Хрыстос застаўся на волі. Ён прапаведуе, да Яго перайшлі вучні Яна, Ён атачоны Сваімі вучнямі. Ён вырас у поўную меру Свайго зямнога прызначэньня. І Ян ведае, што на яго ідзе сьмерць, што з турмы ён не выйдзе, і раптам яго ахапляе сумнеў. Ён, які на беразе Ярдану–ракі перад усімі засьведчыў, Хто будучы Хрыстос, ён пасылае двух сваіх вучняў да Хрыста спытаць: Ці ты Той, якога мы чакалі, альбо нам чакаць іншага? Інакш сказаць: Ці ты на самай справе Той, аб Якім я прынёс сваё сьведчаньне, альбо ж я памыліўся?.. Калі ён памыліўся, то дарма ён загубіў юныя гады ў пустэльні, дарма ён выходзіў да людзей, дарма ён зараз у турме, дарма ён памрэ, дарма УСЁ. Дарма нават то сьведчаньне, якое ён прынёс Хрысту, і ён падмануты Самім Богам... І вагаецца наймацнейшая душа, якая некалі была на зямлі. І Хрыстос НЕ адказвае яму. Ён не адымае ў яго поўнасьці подзьвігу веры і подзьвігу пэўнасьці да канца. Вучням, пытаючым Яго, Ён кажа: Скажыце Яну, што вы бачыце: сьляпыя бачаць, кандыбы ходзяць, жабракі дабравесьцяць; шчасьлівы той, хто не спакусіцца аб Мне... Словы, калісьці, стагодзьдзямі да гэтага, напісаныя прарокам Ісая. І яны вяртаюцца з гэтым словам. Застаецца Яну увайсьці унутр сябе і паставіць перад сабой пытаньне: калі ён быў у пустэльні адзін перад тварам Божым, – ці праўда было гэта або унутраная хлусьня? Калі ён выйшаў з пустэльні прапаведаваць і трос людзей, абнаўляў іх жыцьцё, прыводзіў іх да новага жыцьця, да навізны, да вясны духоўнай – праўда гэта было або не? Калі ён убачыў Хрыста і пабачыў ў Ім Будучыню, – праўда гэта было або не?.. І Ян памёр у веры і ў безумоўнай пэўнасьці.

Як часта бывае, што вагаецца наша душа, што пасьля таго, як мы зрабілі усе, што мы павінны былі зрабіць, сказалі слова добрае, праўдзівае, зрабілі тое, што толькі маглі для таго, каб іншы чалавек ажыў радасьцю і уваскрэс душой і пачаў жыць вясновым жыцьцём вечнасьці, – раптам знаходзіць ваганьне... Стамілася душа, цьмянее жыцьцё, хіліцца наша галава да зямлі... Ці варта усё гэта рабіць? Я не бачу плёну, я не ведаю, што будзе, а загубіў-та я гэтулькі веры, гэтулькі любові. Ці варта усё гэта рабіць?.. І Гасподзь нам не адказвае на гэта сьведчаньнем посьпеху. Ён нам кажа: Досыць таго, што усё гэта была праўда, што усё гэта было дабро, досыць табе, што ты зрабіў тое, што трэба было. У гэтым – усё.

І вось, перад кожным зь нас стаіць гэтая выява Хрысьціцеля. Кожны зь нас адзін да аднаго, да кожнага іншага пасланы як Папярэднік, каб сказаць слова настолькі чыстае, настолькі вольнае ад самога сябе, ад сябелюбнасьці, ад ганарыстасьці, ад усяго таго, што робіць кожнае наша слова дробным, пустым, нікчэмным, гнілым; ці робім мы гэта зь ахвотай сысьці на нішто, толькі б з гэтага чалавека вырас жывы чалавек, нявеста вечнага жыцьця? А калі усё гэта зроблена, ці готаў я сказаць з радасьцю: “Так, хай зьдзейсьніцца апошняе, хай і не успомняць аб мне, хай жаніх і нявеста сустрэнуцца, а я сыду ў сьмерць, у забыцьцё, вярнуся ў нішто”. Ці гатовыя мы на гэта? Калі не – як слабая наша любоў нават да тых, каго мы любім! А што сказаць аб тых, якія нам так часта чужыя, абыякавыя?

Вось, будзем часта–часта узірацца ў гэтую велічную, але чалавечую выяву Хрысьціцеля, і будзем вучыцца, як жыве сапраўдны, суцэльны чалавек, і паспрабуем хоць у малым так пражыць, зь усіх сіл, нават калі іх трохі, але без астатку, да апошняй кроплі нашай жывой сілы. Амін.

ПРАРОК І ХРЫСЬЦІЦЕЛЬ ЯН ПАПЯРЭДНІК

Нараджэньня прарока Яна Хрысьціцеля – 7 ліпеня

Прарок Ян Хрысьціцель быў сынам сьвятара Захарыя (з роду Аарона) і праведнай Лізаветы (з роду цара Давыда). Жылі яго бацькі каля Хеўрону (у Нагорнай краіне), на поўдзень ад Ерусаліму. Ён прыходзіўся па матчынай лініі сваяком Госпада Ісуса Хрыста і нарадзіўся на шэсьць месяцаў раней Госпада. Як апавядае Эвангеліст Лука, арханёл Гаўрыіл, зьявіўшыся яго айцу Захарыі ў храме, узьвясьціў аб нараджэньні ў яго сына. І вось у набожных мужоў, да глыбокай старасьці пазбаўленых суцяшэньня мець дзяцей, нарэшце нараджаецца сын, якога яны прасілі ў малітвах.

Па літасьці Боскай ён пазьбег сьмерці сярод тысяч забітых немаўлятаў у Бэтлеем і яго навакольлях. Сьвяты Ян вырас у дзікай пустэльні, рыхтуючы сябе да вялікага служэньня строгім жыцьцём — пастом і малітвай. Ён насіў грубую адзежу, прыхопленую скураным поясам, і сілкаваўся дзікім мёдам і акрыдамі (род саранчы). Ён заставаўся жыхаром пустэльні датуль, пакуль Гасподзь не заклікаў яго ў трыццацігадовым веку да пропаведзі жыдоўскаму народу.

Падпарадкоўваючыся гэтаму прызначэньню, прарок Ян зьявіўся на берагах Ярдана, каб прыгатаваць народ да прыняцьця чаканага Месіі (Хрыста). Да ракі перад сьвятам ачышчэньня ў вялікай колькасьці сыходзіўся народ для рэлігійных абмываньняў. Тут і зьвярнуўся да іх Ян, прапаведуючы пакаяньне і хрост у водпуск грахоў. Сутнасьць яго пропаведзі складалася ў тым, што перш, чым атрымаць вонкавае абмываньне, людзі павінны маральна ачысьціцца, і такім чынам прыгатаваць сябе да прыняцьця Эвангельлі. Вядома, хрост Яна не быў яшчэ дабрадатнай таямніцай хрысьціянскага хросту. Сэнс яго складаўся ў духоўнай падрыхтоўцы да прыняцьця будучага хросту вадой і Сьвятым Духам.

Па выразу адной царкоўнай малітвы, прарок Ян быў сьветлай ранішняй зоркай, якая сваім бляскам перабольшвала зьзяньне ўсіх іншых зорак і прадказвала раніцу добрага дня, які асьвятляўся духоўным Сонцам Хрыстом. Калі чаканьне Месіі дасягнула вышэйшае ступені, прыйшоў да Яна на Ярдан прыняць хрост і Сам Выратавальнік сьвету, Гасподзь Ісус Хрыстос. Хрост Хрыста суправоджываўся дзіўнымі зьявамі – сыходжаньнем Сьвятога Духа ў выглядзе голуба і голасам Бога Айца зь неба: “Гэта ёсьць Сын Мой улюблены…”

Атрымаўшы адкрыцьцё аб Ісусе Хрысьце, прарок Ян казаў народа аб Ім: “Вось Ягня Божы, якое бярэ на Сябе грахі сьвету”. Пачуўшы гэта, двое зь вучняў Яна далучыліся да Ісуса Хрысту. То былі апосталы Ян (Багаслоў) і Андрэй (Першапакліканы, брат Сымона Пятра).

Хростам Выратавальніка прарок Ян завяршыў і як бы запячатаў сваё прароцкае служэньне. Ён бязбоязна і строга выкрываў заганы як простых людзей, так і моцных сьвету гэтага. За гэта ён хутка пацярпеў.

Цар Ірад Анціпа (сына цара Ірада Вялікага) загадаў пасадзіць прарока Яна ў вязьніцу за абвінавачаньне яго ў пакіданьні сваёй законнай жонкі (дочкі аравійскага цара Арэфы) і за незаконнае сужыцьцё зь Ірадыядай. Ірадыяда да гэтага была замужам за родным братам Ірада, Піліпам.

У дзень свайго нараджэньня Ірад зьладзіў пыр, на які зьехалася шмат шляхетных госьцяў. Саламія, дачка ганебнымі Ірадыяды, сваімі нясьціплымі скокамі падчас балю да таго дагадзіла Іраду і ляжачым зь ім гасьцям, што цар з клятвай абяцаў ёй даць усё, чаго ні папытае яна, нават да паловы свайго царства. Танцорка, навучаная маці, прасіла даць ёй тады жа на талерцы галаву Яна Хрысьціцеля. Ірад паважаў Яна як прарока, таму ён засмуціўся ад такой просьбы. Аднак пасаромеўся парушыць дадзеную ім клятву і паслаў вартавога ў вязьніцу, які адсек Яну галаву і аддаў яе дзяўчыне, а тая аднесла галаву сваёй маці. Ірадыядзе, назьдзекаваўшыся над адсечанай сьвятой галявой прарока, кінула яе ў бруднае месца. Вучні Яна Хрысьціцеля пахавалі яго цела ў Самарянскам горадзе Севасьціі. За сваё злачынства Ірад атрымаў адплату ў 38 году пасьля Р. X.; яго войска былі пабітыя Арэфай, якія выступілі супраць яго за ганьбаваньне дачкі, якую ён пакінуў дзеля Ірадыяды, а ў наступным годзе рымскі імпэратар Калігула адаслаў Ірада ў зьняволеньне.

Як апавядае паданьне, Эвангеліст Лука, абыходзячы з пропаведзьдзю Хрыстовай розныя гарады і паселішчы, зь Севасьціі узяў у Антыёхію часьціцу мошчаў вялікага прарока — яго правую руку. У 959 годзе, калі мусульмане авалодалі Антыёхіяй (пры імпэратару Канстантыне Парфірароднам), дыякан перанёс руку Папярэднікі зь Антыёхіі ў Xалкедон, адкуль яна была перавезеная ў Канстантынопаль, дзе і захоўвалася да часу заваёвы гэтага горада туркамі.

Сьвятая ж галава Яна Хрысьціцеля была знойдзеная набожнай Іаянай і пахаваная ў сасудзе на Эляёнскае гары. Пазьней адзін набожны падзьвіжнік, капаючы роў для падмурку храма, знайшоў гэты скарб і захоўваў яго ў сябе, а перад сьмерцю, асьцерагаючыся зьневажаньні сьвятыні нявернікамі, схаваў яе ў зямлі ў тым жа месцы, дзе знайшоў. У цараваньне Канстантына Вялікага, два манаха прыходзілі ў Ерусалім пакланіцца Труне Госпада, і аднаму зь іх зьявіўся Ян Папярэднік і паказаў, дзе закапаная яго галава. З гэтага часу хрысьціяне сталі сьвяткаваць Першае здабыцьцё галявы Яна Папярэдніка.

Аб прароку Яне Хрысьціцелі Госпад Ісус Хрыстос сказаў: “Зь народжаных жанчынамі не паўстаў прарок большы чым Ян Хрысьціцель”. Ян Хрысьціцель шануецца Царквой, як “анёл і апостал, і мучанік, і прарок, і сьвяцільнік, і сябра Хрыстовы, і прарокаў пячатка, і малельнік старой і новай мілаты, і сярод народжаных найбольш годны, і сьветлы Слова голас”.

АФОНСКІ АБРАЗ БАГАРОДЗІЦЫ “ТРАЕРУЧНІЦА”

28 чэрвеня і 12 ліпеня

Абраз Боскай Маці “Траеручніца” праславілася і атрымала сваю назву ў VIII ст., падчас змаганьня зь іконамі, што падтрымлівалася імпэратарам Львом III.

Звышгодны Ян Дамаскін напісаў тады тры трактаты “Супраць адмаўляючых сьвятыя абразы”. Мудрыя натхнёныя пісаньні прывялі ў лютасьць імпэратара; але аўтар іх не быў падданым Бізантыі і сам імпэратар не мог яму нічога зрабіць, ён перадаў Дамаскаму халіфу падроблены ліст, па якім звышгодны Ян (быўшы міністрам і кіраўніком горада) быў асуджаны за здраду. Сьвятому адсеклі кісьць правай рукі і павесілі яе на гарадзкім пляцы. Да вечара таго жа дня сьв. Ян, выпрасіўшы ў халіфа адсечаную кісьць, прыклаў яе да суставу і упаў ніцма перад абразам Боскай Маці. Ён прасіў Уладарку вылечыць руку, якая пісала ў абарону Праваслаўя. Пасьля доўгай малітвы сьв. Ян задрамаў. У сьне ён убачыў абраз Боскай Маці і пачуў Яе голас, які сказаў што ён вылечаны, але павінен зараз без стомы працаваць вылечанай рукой. Калі сьвяты прачнуўся, рука яго была цэлая. У падзяку за цуд сьвяты Ян прыклаў да абраза зробленую зь срэбра руку, чаму ён і пачаў звацца “Траеручніцай”, а таксама напісаў песьню падзякі: “Аб Табе радуецца, Дабрадатная, усялякае стварэньне”.

Прыняўшы манаства ў Лаўры звг. Савы Асьвячонага, сьв. Ян Дамаскін перадаў туды цудатворны абраз. У XIII ст. Лаўра даравала абраз “Траеручніцы” у дабраслаўленьне сьв. Саве, архіяпіскапу Сэрбскаму. Падчас нашэсьця турак хрысьціяне—сэрбы даручылі цудатворную выяву апецы Самой Маці Боскай: яны усклалі абраз на асла, які без паганятага сам прыйшоў на Афон і спыніўся перад Хіляндарскім манастыром. Тамака сьвяты абраз была пастаўлены ў саборным храме. Падчас выбараў настаяцеля гэтага манастыру Нябесная Уладарка спрыяла Сама прыняць ігуменства, і Яе сьвятая выява заняў ігуменскае месца ў храме. З тых часоў у Хіляндарскім манастыры абіраецца не настаяцель, а толькі намесьнік і манахі атрымліваюць ад цудатворнага абраза “Траеручніцы” дабраслаўленьне на усе послухі.

Сьпісы цудатворнага абраза “Траеручніцы” распаўсюдзіліся ва усіх праваслаўных краінах. Яны праславіліся шматлікімі цудамі і вылячэньнем невылечна хворых.

Малітва прад афонскае іконай Багародзіцы “Траеручніца”

О Ўсясьвятая і Ўсядабраслаўлёная Дзева Багародзіца Марыя! Прыпадаем і пакланяемся Табе прад сьвятой іконай Тваёй, згадваючы ўсяслаўны цуд Твой вылячэньне адсечанай кісьці звышгоднага Яна дамаскіна, ад абраза гэтага атрыманае, яго ж знак і да сёньня бачны на ёй у вобразе трэцяй рукі, да выявы Тваёй прыкладзенай. Молімся Табе і просім Цябе, Усядобрую і Ўсяшчодрую роду нашага Абаронцу, пачуй нас, молячых Цябе, і як дабрашчаснага Яна, у скрусе і хваробе да Цябе зьвярнуўшагася, пачула праўдзіва, таксама і нас не адпрэч, скарбутных і хварэючых ранамі розных запалаў, і да Цябе ад душы скарбутныя і пакорлівыя прыбягаючыя: Ты бачыш, Уладарка Ўсяміласьцівая, нямогласьць нашу, азлабленьне наша, галечу і патрэбу нашу ў Тваёй дапамозе і абароне, бо са ўсіх бакоў ворагамі атачоныя, і няма дапамогі ды абароны, калі Ты не выявіш літасьць нам, Уладарка. Табе молімся: Будзь ўважная да хворага голасу нашага і дапамажы нам сьвятаайцоўскую веру Праваслаўную да канца дзён нашых непарушнай захаваць, ва ўсіх запаветах Госпада няўхільна хадзіць, пакаяньне праўдзівае ў грахах нашых заўсёды Богу прыносіць і ўдастоіцца хрысьціянскага і мірнага канца жыцьця нашага і добрага адказу на страшным судзе Сына Твайго і Бога нашага. Яго ж малі за нас Мацярынскай малітвай Тваёй, каб не судзіў нас па беззаконьням нашым, але памілуе нас па вялікай і невымоўнай літасьці Сваёй. О, Усядобрая! Пачуй нас і не пазбаў нас дапамогі Тваёй уладарнай, каб выратаваньне атрымаўшы мальбамі Тваімі, апяём і праславім Цябе і народжанага Табой Выратавальніка нашага на зямлі жывых, бо Яму належыць уся слава, гонар і пакланеньне, разам зь Айцом і Сьвятым Духам, цяпер і заўсёды, і на вякі вякоў. Амін.

другая Малітва прад афонскае іконай Багародзіцы “Траеручніца”

О Ўсясьвятая Ўладарка Багародзіца, зьдзейсьніўшая вялікі цуд Яну Дамаскіну, як веру праўдзівую і надзею непахісную паказаўшаму! Пачуй нас, грэшных, прад цудатворнай Тваёй іконай старана молячыхся і просячых дапамогі Тваёй: не адкінь маленьня гэтага праз шматлікія правіны нашы, але, як Маці міласэрнасьці і шчодрасьці, пазбаў нас ад хвароб, скарбут і смутку, прабач зробленыя намі грахі, напоўні радасьцю і вясёласьцю ўсіх, шануючых сьвяты абраз Твой, ды радасна апяём і любоўю праславім імя Тваё, бо Ты ёсьць ад усіх радоў абраная і дабраслаўлёная ва ўсе стагодзьдзі. Амін.

МАЛІТВА І СПРАВА

Мітрапаліт Антоні (Суражскі)

У імя Айца, і Сына, і Сьвятога Духа!

У адным зь сваіх твораў звг. Яфрэм Сірын кажа: “Не укладай сваю малітву ў адны словы, хай кожнае тваё дзеяньне будзе Богаслужэньнем”. Гэтым ён кажа шматлікае. Першым чынам — усе, што мы робім, мае нейкае духоўнае значэньне, усякі чалавек на зямлі ў той або іншай меры ёсьць сьвятар Бога Жывога, ён прыналежыць двум стыхіям — зямной і нябеснай, духоўнай і рэчавай, і закліканы усё, што ёсьць у нашай сьветабудове, зрабіць часткай радаснага Божага Царства. Няма нічога на зямлі і ў паднябесьсе, што не магло б увайсьці ў тое Царства вечнай славы, калі Бог будзе усё і ва усім, — за выключэньнем чалавечага граху.

І вось, у сёньняшнім Эвангельлі мы бачым, як дзейнічае гэта ў чатырох людзях, якія прынесьлі свайго расслабленага сябра да ног Выратавальніка: гэтае дзеяньне апынулася жывым маленьнем, маленьнем без слоў, але маленьнем, што сьведчыць і аб веры ў Госпада, і аб любові іх да свайго сябры.

Такая павінна быць і наша малітва маленьня і скрухі адзін за аднога. Нядосыць стаць перад Госпадам і Яго прасіць, каб Ён зрабіў для людзей тое, што мы б у імя Яго павінны для іх зрабіць, нядосыць заклікаць да Бога аб дапамозе тамака, дзе Ён мае права нам сказаць: “Ты ідзі і ствары справу літасьці, справа праўды, справа любові”. Гэта мы павінны памятаць заўсёды.

Некаторыя зьдзіўляюцца, чаму Гасподзь зірнуў з глыбокай павагай на гэтага чалавека і вылечыў яго па веры іншых. Ды таму, што гэтая вера іншых была не проста верай, яна была справай жывой малітвы і жывой любові. Гэты чалавек прыдбаў сабе любоў сваіх сяброў, якія узялі на сябе працу і узялі на сябе рызыкі прынесьці хворага сябра.

Малітва павінна уключаць у сабе усё, усё наша жыцьцё павінна быць стаяньнем прад Богам і — у імя Боскае — стаяньнем сярод людзей і перад людзьмі. Калі мы будзем так жыць, тады не будуць папракаць хрысьціян, што яны моцныя толькі ў слове, а калі даходзіць да справы, яны нямоглыя, абыякавыя. Тады можна будзе сказаць, што малітва — гэтая справа, пераўтворанае ў сузіраньне, а справа ёсьць малітва, што зрабілася учынкам.

Вось над чым нам трэба усім задумацца. Усё жыцьцё павінна зрабіцца маленьнем і справай міласэрнасьці. Толькі тады наша славесная малітва будзе не пустым гукам, не бессэнсоўным мармытаньнем, а таксама часткай справы, сьведчаньнем прад Богам аб тым, што нашага сэрца таксама кранула спагада, таксама кранула чужое гора і што, заклікаючы да Яго, мы кажам: “Гасподзь, калі жадаеш мяне паслаць і праз мяне стварыць справу Тваёй міласэрнасьці – пашлі, бо гэта я, слуга Твой, стаю прад Табой!” Амін.

АФОНСКІ АБРАЗ БАГАРОДЗІЦЫ “ДОМАБУДАЎНІЦА”

5 ліпеня

У X стагодзьдзі вялікі Афонскі падзьвіжнік старац Апанас заснаваў на Афоне лаўру, у якую са усіх бакоў у мностве сьцякаліся манахі, прывабленыя вышынёй і строгасьцю подзьвігаў яе заснавальніка. Апанас з радасьцю прымаў усіх прыходзячых да яго і разам зь імі праходзіў усе прыступкі манастырскага послуху. Але неўзабаве новаствораную лаўру спасьцігла цяжкае выпрабаваньне.

З прычыны неўраджаю пачаўся моцны голад. У лаўры сьв. Апанаса голад адчуваўся асабліва моцна, і манахі, нягледзячы на сваю звычку да строгага манастырскага жыцьця, не вынесьлі напаткаўшую лаўру спакусы і разбрыліся ў пошуках сабе іншага прыстанку. Лаўра спусьцела; у ёй працягваў заставацца адзін толькі ігумен сьв. Апанас, але і ён пасьля зь вялікай скрухай прымушаны быў пакінуць сваю сялібу. Зь жалезным кіем адправіўся ён у свой маркотны шлях па дарозе да Карэі. Пасьля двухгадзіннага шляху сьв. старац змарыўся і жадаў было адпачыць на прыдарожным камяні, як раптам убачыў ідучую да яго Жанчыну пад блакітным паветраным покрывам. Сьв. Апанас вельмі зьбянтэжыўся ад нечаканасьці і зьдзіўляўся, ці не здань гэта? Адкуль магла зьявіцца тут жанчына, калі уваход жанчынам на Афон строга забаронены? Пакуль сьв. Апанас разважаў над гэтым пытаньнем, Жонка параўнялася зь ім і спытала яго:

– Куды крочыш?

– Хто Ты, як зайшла сюды? – спытаў ён Яе ў сваю чаргу, – і навошта Табе ведаць, куды я іду? Ты бачыш, што я тутэйшы манах.

– Я ведаю тваё гора і усё, што з табой адбылося, і жадаю табе дапамагчы, – адказвала Жанчына, – але перш Я жадаю ведаць, куды ты ідзеш.

Зьдзіўлены такой настойлівасьцю Яе, сьв. Апанас распавёў усё, што здарылася зь яго манастыром, і растлумачыў, як і ён прымушаны быў пакінуць яго і шукаць сабе іншага прыстанку.

– Толькі гэта! – горача выклікнула Незнаёмка, – і ты, строгі падзьвіжнік, не вынес часавага пазбаўленьня і дзеля кавалка надзённага хлеба кідаеш свой манастыр?! Вярніся! Я табе дапамагу: усё будзе дадзена табе ў патрэбу, толькі не пакідай сваё адзіноты і не пакідай сваёй лаўры, якая праславіцца і зойме першае месца паміж усімі афонскімі манастырамі.

– Але хто жа Ты? – спытаў зьдзіўлены Апанас Незнаёмку.

– Тая, імя Якой ты прысьвячаеш твой манастыр. Я – Маці Госпада твайго, – адказвала Жанчына. Сьв. Апанас недаверліва і зь сумневам паглядзеў на Яе і адказаў:

– Баюся паверыць гэтаму, бо шматлікі і розныя воблікам сеткі д'ябла. Бывае, што і вораг пераўтворыцца ў анёла сьветлага. Чым Ты пераканаеш мяне ў праўдзівасьці Тваіх слоў?

– Бачыш гэты прыдарожны камень, – адказала Жанчына, – стукні па ім тваім кіем, і тады пазнаеш, Хто з табой размаўляе. Толькі ведай, што з гэтага часу Я назаўжды застаюся Эканамісай (Домабудаўніцай) тваёй лаўры.

Апанас стукнуў кіем па камяні, адразу жа ён раскрыўся і зь зрабіўшайся расколіны з шумам выбег багаты струмень вады. Зьдзіўлены гэтым цудам сьв. Апанас абгарнуўся, каб у поўнай глыбокай пашане кінуцца ніцма да ног Усясьвятой Боскай Маці, але Яе ужо не было. Апанас неадкладна вярнуўся ў свой манастыр і да вялікага свайго зьдзіўленьня знайшоў спусьцелыя падчас голаду каморы і посуд напоўненымі усім патрэбным. Неўзабаве ў манастыр ізноў сабралася мноства браціі.

Сьвяты Апанас пры сваім жыцьці удастоіўся атрымаць другасны доказ таго, што Нябесная Уладарка дапамагае ягонаму манастыру і клапоціцца аб ім. Аднойчы адзін з падзьвіжнікаў гэтага манастыра, набожны манах Матфей, падчас ранішняга богаслужэньня ўдастоіўся убачыць Уладарку Нябесную. Яна увайшла ў храм зь двума анёламі і пачала абыходзіць брацію, прычым Матфей заўважыў, што Яна раздавала усім манэт рознай вартасьці, гледзячы па тым, хто зь якой стараннасьцю маліўся. І сам відавочнік гэтага бачаньня, да вялікай сваёй радасьці, удастоіўся прыняць некалькі манэт зь усячыстых рук Багародзіцы – Эканамісы.

Паводле волі Уладаркі Нябеснай у лаўры сьв. Апанаса з таго часу і дагэтуль не бывае эканома, а толькі падэканом альбо памагаты Эканамісы. У памяць цудоўнай зьявы Боскай Маці сьв. Апанасу ў лаўры напісаны абраз Усясьвятой Багародзіцы–Домабудаўніцы. На гэтым абразе Багародзіца намаляваная сядзячай на пасадзе з Боскім Немаўлём на левай руцэ. З правага боку пасаду намаляваны ў малітоўным стаяньні звышгодны Міхась Сынадзкі, а зь левага – сьв. Апанас, трымаючы ў руках выгляд сваёй лаўры, сымбалічна адлюстроўваючы тым асаблівую апеку, абарону і клопат, аказваемыя манастыру Боскай Маці.

На месцы зьяўленьня Боскай Маці сьв. Апанасу, па дарозе да Карэйскага манастыра, узьведзена ў гонар Яе невялікая царква ў імя Жіцьцядаўчай Крыніцы. У гэтай царкве знаходзіцца абраз, які паказвае што зьдзейсьніўся тут цуд. Тутака ж ўладкаваная вольная галерэя для адпачынку прыхільнікаў і багамольцаў. Крыніца і дагэтуль багата струменіцца, здавальняючы смагу наведвальнікаў і паломнікаў, падаючы вернікам цуды вылячэньне.

Перад абразам Боскай Маці трымаюць незгасальную лямпаду манахі суседняй кельлі, якая маляўніча разьмясьцілася на прыбярэжным пагорку.

АФОНСКІ АБРАЗ БАГАРОДЗІЦЫ “ГОДНА ЁСЬЦЬ” (ЛІТАСЬЦІВАЯ)

сьвята 11 чэрвеня

У сталіцы Афона горадзе Карэі, заснаваным у 335 году Канстанцінам Вялікім, знаходзіцца цудатворны абраз, названая “Годна ёсьць”. У саборным храме, у алтары на горным месцы, стаіць гэты сьвяты абраз, які асабліва шануецца у выніку наступнай падзеі.

Адзін старац—ераманах жыў самотнікам са сваім паслушнікам недалёка ад Карэі. Рэдка пакідалі яны сваю кельлю, толькі па асаблівай патрэбе. Здарылася, што старац адправіўся аднойчы выслухаць усяночнае служэньне ў нядзельны дзень у Карэйскім саборы; ягоны ж вучань застаўся пільнаваць кельлю, атрымаўшы ад старца загад зьдзейсьніць службу дома. Пры надыходзе ночы ён пачуў грук у дзьверы кельлі і, адчыніўшы, убачыў незнаёмага манаха, якога прыняў зь належнае ветлівасьцю. Калі наступіла час зьдзяйсьненьня усяночнай службы, яны абодва пачалі малітоўныя сьпевы. Калі надышоў час узьвялічваць Усясьвятую Багародзіцу, абодва усталі перад Яе іконай і пачалі сьпяваць старажытную песьню св. Косьмы, япіскапа Маіўмскага: “Больш годную хэрувімаў і без параўнаньня больш слаўную серафім...” – і інш., да канца. Але дзівосны госьць сказаў:

– У нас не так узьвялічваюць Боскую Маці. Мы найперш сьпяваем “Годна ёсьць сапраўды праслаўляць Цябе як Багародзіцай, заўсёды дабраслаўлёную і Маці Бога нашага,” – і ўжо пасьля гэтага дадаём: “Боль годную хэрувімаў і без параўнальна больш слаўную за сэрафімаў.”

Малады манах быў замілаваны да сьлёз, услухоўваючыся сьпеву не чутай ім песьні, і пачаў прасіць госьця напісаць яе, каб і ён навучыўся такім жа чынам узьвялічваць Багародзіцу. Але ў кельлі не адшукалася ні чарніла, ні паперы. Тады госьць сказаў:

– Так я напішу табе для памяці гэтую песьню вось на гэтым камэні, а ты завучы яе і сам так сьпявай, і усіх хрысьціян навучы, каб так праслаўлялі Усясьвятую Багародзіцу.

Камень, як воск, памякчыўся пад рукою дзівоснага госьця, і глыбока выразаліся словы. Напісаўшы на камяні гэтую песьню, госьць падаў яго паслушніку і, назваўшы сябе Гаўрыілам, імгненна стаў нябачным.

З тых часоў Царква сьпявае архангельскую песьню “Годна ёсьць”, а абраз, перад якою яна была сьпета архангелам, перанесеная ў Карэйскі сабор. Пліта зь напісанаю архангелам песьняй была дастаўленая ў Канстантынопаль. Кельля і дагэтуль вядомая на Афоне пад імем “Годна ёсьць”.

Малітва прад іконай “Годна ёсьць”

О Ўсясьвятая і Ўсяміласьцівая Уладарка Багародзіца! Прыпадаючы да сьвятога абраза Твайго пакорліва молімся Табе, пачуй голас маленьня нашага, пабач скруху і беды нашы, і як вялікая любоўю Маці, пасьпяшы на дапамогу нам, нямоглым, умалі Сына Твайго і Бога нашага: ды не пакарае нас за беззаконьня нашы, але выявіць нам Сваю міласьць любові да людзей. Выпрасі нам, Уладарка, у дабрыні Ягонай здароўе цела і душы выратаваньне, і жыцьцё мірнае, плоднасьць зямлі, паветра добрае, і дабраслаўленьне зь вышыні на ўсе добрыя справы і пачынаньня нашы. І як калісьці паглядзела міласьціва на пакорлівае праслаўленьне паслушніка Афонскага, апяваючага Цябе прад Усячыстае іконай Тваёй, і паслала да яго Анёла, навучыўшага яго сьпяваць песьню нябесную, якой праслаўляюць Цябе Анёлы, так і цяпер прымі стараннасьць нашу малітоўную, што Табе прыносіцца. О, Уладарка Апетая, працягні да Госпада рукі Твае боганосные, якімі Немаўля Ісуса Хрыста насіла Ты, і ўмалі Яго вызваліць нас ад усялякага злу. Выяві, Уладарка, Тваю міласьць да нас: хворых вылеч, скарбутных суцеш, тым, што ў бедах знаходзяцца, дапамажы, і ўдастой нас годна і набожна жыцьцё зямное пражыць, добры канец хрысьціянскі атрымаць, і быць спадкаемцамі Царства Нябеснага, праз Мацярынскае маленьне Твае да народжанага Табой Хрыста Бога нашага, Яму ж зь адвечным Ягоным Айцом. І Усясьвятым Духам, належыць уся слава, гонар і пакланеньне, цяпер і заўсёды, і на вякі вякоў. Амін.