СЬВЯЦІЦЕЛЬ СПІРЫДОН ТРЫМІФУНЦКІЙ

Памяць 12 сьнежня

Сьвяціцель Сьпірыдон Трыміфунцкій нарадзіўся ў канцы III стагодзьдзя на высьпе Кіпр. Аб яго жыцьця зьвестак захавалася мала. Вядома, што ён быў пастухом, меў жонку і дзяцей. Усе свае сродкі ён аддаваў на патрэбы блізкіх і вандроўцаў, за гэта Госпад узнагародзіў яго дарма цудатворцы: ён вылечваў невылечна хворых і выганяў нячысьцікаў. Пасьля сьмерці жонкі, у валадараньне імпэратара Канстантына Вялікага (306-337), ён быў абраны япіскапам горада Трыміфунта. У сане япіскапа сьвяціцель не зьмяніў сваёй выявы жыцьця, злучыўшы пастырскае служэньне зь справамі міласэрнасьці. Па сьведчаньню царкоўных гісторыкаў, сьвяціцель Сьпірыдон у 325 годзе прымаў удзел у дзеях I Сусьветнага Сабору. На Саборы сьвяціцель уступіў у змаганьне з грэцкім філёзафам, якія баранілі ерась Арыя. Простая прамова сьвяціцеля Сьпірыдона паказала усім немач. чалавечай мудрасьці перад Прамудрасьцю Боскай: “Слухай, філёзаф, што я буду казаць табе: мы верым, што Ўсемагутны Бог зь нічога стварыў Сваім Словам і Духам неба, зямлю, чалавека і увесь бачны і нябачны сьвет. Слова гэта ёсьць Сын Божы, Які сышоў дзеля нашых грахоў на зямлю, нарадзіўся ад Дзевы, жыл зь людзьмі, папакутаваў, памёр для нашага выратаваньня і затым уваскрос, загладзіўшы Сваімі пакутамі першародны грэх, і суўваскрасіў зь Сабою чалавечы род. Мы верым, што Ён Адзінасутны і Роўнагодны зь Айцом, і верым гэтаму без усякіх брудных выдумак, бо таямніцу гэтую спасьцігнуць чалавечым розумам немагчыма”.

У выніку гутаркі супэрнік хрысьціянства зрабіўся яго дбайным абаронцам і прыняў сьвяты Хрост. Пасьля гутаркі са сьвятым Сьпірыдонам, зьвярнуўшыся да сваіх сяброў, філёзаф сказаў: “Слухайце! Пакуль змаганьне са мною вялося пасродкам доказаў, я выстаўляў супраць адных доказаў іншыя і сваім мастацтвам спрачацца адбіваў усё, што мне казалі. Але калі, замест доказу ад розуму, зь вуснаў гэтага старца пачала зыходзіць нейкая адмысловая сіла, доказы сталі нямоглыя супраць яе, бо чалавек не можа пярэчыць Богу. Калі хто-небудзь зь вас можа думаць гэтак жа, як я, то ды паверыць у Хрыста і разам са мною ды рушыць усьлед за гэтым старцам, вуснамі якога казаў Сам Бог”.

На тым жа Саборы сьвяціцель Сьпірыдон зьдзейсьніў супраць арыянаў навочны доказ Адзінства ў Сьвятой Тройцы. Ён узяў у рукі цагліну і сашчаміў яе: імгненна выйшаў зь яе уверх агонь, вада пацякла уніз, а гліна засталася ў руках цудатворца. “Гэта тры стыхіі, а плінфа (цагліна) адна, — сказаў тады сьвяціцель Сьпірыдон, — так і ў Усясьвятой Тройцы — Тры Асобы, а Бажаство Адзіна”

Сьвяціцель зь вялікай любоўю клапаціўся аб сваёй пастве. Па ягонай малітве засуха зьмянялася багатым жыватворчым дажджом, а бесьперапынныя дажджы — ветрам. Вылечваліся хворыя, выганяліся дэманы.

Аднойчы да яго прыйшла жанчына зь мёртвым дзіцем на руках, просячы заступніцтва сьвятога. Памаліўшыся, ён вярнуў немаўля да жыцьця. Маці, узрушаная радасьцю, звалілася нежывой. Але малітва дагаджальніка Боскага вярнула жыцьцё і маці.

Неяк, сьпяшаючыся выратаваць свайго сябра, абгаворанага і прысуджанага да сьмерці, сьвяціцель быў спынены на шляху нечакана разьліўшымся ад паводку раўчуком. Сьвяты загадаў струменю: “Стань! Так загадвае табе Уладар усяго сьвету, каб я мог перайсьці і выратаваны быў муж, дзеля якога сьпяшаюся". Воля сьвяціцеля была выкананая. і ён шчасна перайшоў на іншы бераг. Судзьдзя, папярэджаны аб адбыўшымся цудзе, з пашанай сустрэў сьвятога Сьпірыдона і адпусьціў ягонага сябра.

Вядомы з жыцьця сьвяціцеля і такі выпадак. Неяк ён зайшоў у пустую царкву, загадаўзапаліць лампады і сьвечкі і пачаць Богаслужэньне. Абвясьціўшы “Мір усім”, ён і дыякан пачулі ў адказ зьверху вялікае мноства галасоў, абвяшчаўшых: “І духу твайму”. Хор гэты быў вялікі і салодкасьпеўны больш усялякага сьпеву чалавечага. На кожнай екценьні нябачны хор сьпяваў “Госпадзі, памілуй”. Прыцягнутыя чуўшымся зь царквы сьпевам, да яе пасьпяшаліся людзі, што знаходзіліся паблізу. Па меры таго, як яны набліжаліся да царквы, цудоўны сьпеў усё больш і больш напаўняў іх слых і цешыў сэрцы. Але, калі яны увайшлі ў царкву, то не убачылі нікога, акрамя япіскапа зь нешматлікімі царкоўнымі служыцелямі, і не чулі ужо больш нябеснага сьпеву. ад чаго упалі ў вялікае зьдзіўленьне.

Сьвяты Сімеон Мэтафраст, апісальнік яго жыцьця. прыпадабняў сьвятога Сьпірыдона патрыярху Аўрааму ў дабрадзейнасьці гасьціннасьці. “Трэба ведаць і то, як ён прымаў вандроўнікаў”, — пісаў блізкі да манаскіх кругоў Сазамен, прыводзячы ў сваёй “Царкоўнай гісторыі” дзіўны прыклад з жыцьця сьвяціцеля. Аднойчы ў Чатырохдзесятніцу ў яго дом пастукаўся вандроўнік. Бачачы, што вандроўнік вельмі стомлены, сьвяты Сьпірыдон сказаў дочкі: “Абмый-ка ногі гэтаму чалавеку, ды прапануй яму паесьці”. Але з прычыны посту не было зроблена патрэбных запасаў, бо сьвяціцель “спажываў ежу толькі ў вызначаны дзень, а ў іншыя заставаўся без ежы”. Таму дачка адказала, што ў хаце няма ні хлеба, ні мукі. Тады сьвяты Сьпірыдон, перапрасіўшы перад госьцем, загадаў дочкі падсмажыць быўшае ў запасе салёнае сьвіное мяса і. пасадзіўшы за стол вандроўніка, прыняўся за трапэзу, “пераконваючы таго чалавека пераймаць сабе. Калі жа апошні, называючы сябе хрысьціянінам, адмовіўся, — той дадаў: “Тым ня менш патрэбна адмовіцца, бо Слова Боскае прамовіло: У чыстых усё чыстае.” (Ціт. 1:15)

Іншая гісторыя, паведамленая Сазаменам, таксама вельмі характэрная для сьвяціцеля: у сьвятога быў звычай зь сабранага ураджаю адну частку раздаваць бедным, а іншую аддаваць жывучым у нястачы ў пазыку. Сам ён асабіста нічога не даваў, а проста паказваў уваход у камору, дзе кожны мог узяць, колькі трэба, і потым вярнуць такім жа чынам, без праверкі і справаздачы.

Вядомы таксама аповяд Сакрата Схалястыка аб тым, як злодзеі вырашылі выкрасьці авечак сьвятога Сьпірыдона: глыбокай ноччу забраліся яны ў аўчарнік, але тут жа нябачнай сілай апынуліся зьвязанымі. Калі надышла раніца, сьвяты прыйшоў да статка і, убачыўшы зьвязаных разбойнікаў, памаліўшыся, разьвязаў іх і доўга угаворваў пакінуць беззаконны шлях і здабываць пражытак сумленнай працай. Потым, падарыўшы ім па авечцы і адпускаючы іх, ласкава сказаў: “Хай жа не дарма вы не спалі”.

Часта прыпадабняюць сьвятога Сьпірыдона прароку Ільле, бо гэтак жа па малітве яго падчас засух, часта якія пагражалі высьпе Кіпр, ішоў дождж: “Роўнаанёльскага Спірыдона бачым, вялікага цудатворцу. Некалі краіна ад бяздожджыцы і засухі моцна пацярпела: быў голад і хваробы, і шматлікая колькасьць людзей памерла, малітвамі ж сьвяціцеля сышоў зь нябёсаў на зямлю дождж: людзі ад напасьці вызваліўшыся, удзячна сьпявалі: Радуйся, вялікаму прароку падобны і дождж, адганяючы голад і хваробы, вельмі своечасова выклікаў ты”.

Усё жыцьцё сьвяціцеля дзівіць дзіўнай прастатой і сілай цудатворцы. падараванай яму ад Госпада. Па слове сьвяціцеля абуджаліся мёртвыя, утаймоўваліся стыхіі, руйнаваліся ідалы. Калі ў Александрыі патрыярхам быў скліканы Сабор дзеля зьнішчэньні ідалаў і капішчаў, па малітвах айцоў Сабора упалі усе ідалы, акрамя аднаго, самога ушанаванага. Патрыярху ў бачаньні было адчынена, што ідал гэты застаўся для таго, каб быць паваленым сьвяціцелем Сьпірыдонам Трыміфунцкім. Выкліканы Саборам сьвяціцель сеў на карабель, і ў той момант, калі карабель прыстаў да берага і сьвяціцель ступіў на зямлю, ідал у Александрыі са усімі ахвярнікамі зрынуўся ў прах, чым узьвясьціў патрыярху і усім япіскапам набліжэньне сьвяціцеля Сьпірыдона.

У праведнасьці і сьвятасьці пражыў сьвяты Сьпірыдон зямное жыцьцё і ў малітве аддаў душу сваю Госпаду (каля 348 году). У гісторыі Царквы сьвяціцель Сьпірыдон шануецца разам са сьвяціцелем Мікалаем, архіяпіскапам Мір Лікійскіх.

Мошчы яго спачываюць на высьпе Корфу ў царкве ягонага імя (апрача правай рукі, якая знаходзіцца ў Рыме)

Трапар Спірыдону, яп. Трыміфунцкаму, цудатворцы

Сабору Першага зьявіўся ты змагаром і цудатворцам, / Баганосны Спірыдон, ойча наш. / Таксама і мёртвую ў труне уваскрэсіў, / і зьмяю ў золата пераўтварыў, / і заўсёды сьпявалі табе сьвятыя малітвы Анёлы, што меў ты саслужыцелямі, сьвяціцель сьвяты. / Слава Даўшаму табе моц, / Слава вянчаўшаму цябе, / Слава Зьдзяйсьняючаму табой усім вылячэньне.

ПРАСІЦЕ!

“ Жадаеце й ня маеце; … бо ня просіце”

(Як. 4:2)

У гэтых словах складаецца чыньнік агульнай нашай духоўнай слабасьці.

Вернікі часта задаюць сабе пытаньне: чаму я такі нямоглы супраць граху, так слаба пераймаю майму Настаўніку і Госпаду, так павольна рухаюся наперад? Адказ готаў! “Не маеце, таму што не просіце”. Часта прапаведнікі зьдзіўляюцца, чаму іх слова не знаходзіць водгуку ў пастве і уся праца іх бясплённая? Тлумачэньне ў тых жа словах: “Не маеце, таму што не просіце”.

У Дзеях апосталаў мы убачым сталую перамогу, атрыманую вернікамі над паганствам, і няспыннае распаўсюджваньне веры. Перашкод жа тады было не менш, чым зараз. Процідзеяньне было моцным, лютым, разьлютаваным, але сьціплыя барацьбіты за веру былі мацней сапернікаў. Як растлумачыць гэта? “Яны стала знаходзіліся ў вучэньні апосталаў, у зносінах і пераламленьні хлеба і ў малітве”. Гэта была паства, што няспынна малілася, яна стала “знаходзілася ў малітве”.

Служэньне апосталаў было малітоўным, і толькі такое служэньне прыводзіць да перамогі. Аб ці шматлікіх цяпер можна сказаць, што яны “знаходзяцца ў малітве”, ці шматлікія могуць сказаць пра сябе: “мы заўсёды будзем у малітве і служэньні слова” (Дзеі. 6:4).

Калі ў нашы дні прыхадзкое жыцьцё і дасягнула вядомага парадку і добраўпарадкаваньня, то ў ім усё ж бракуе вялікай рухальнай сілы, непераможнай духоўнай моцы! Гэтая сіла дасягаецца толькі малітваю. Сам сатана уздрыгвае пры выглядзе укленчанай паствы, гарачая малітва вернікаў для яго страшней усяго, у яго няма прылады супраць яе. Малітва ёсьць ключ да усіх вышэйшых выгод, ёю дасягаецца і то, чым валодае Сам Госпад. Малітва палымяная, малітва веры усё можа ў які умацоўвае яе Ісусе Хрысьце (Флп. 4:13).

ЛІТУРГІЧНЫЯ НАТАТКІ – СЬВЯТАРСТВА І ЦАРКОЎНЫ НАРОД

сьвятар Сяргей Желудкоў

“Шматслоўе” у малітве хоць бы тым ужо добра, што наша сьвядомасьць даўжэй прывязана да сьвятых слоў.

Калі пры гэтым няма нават поўнай пагружанасьці ў сэнс вымаўляемых слоў, а толькі адцягваньне ад дробязяў, мітусьні, клопатаў, нячыстых думак, і то гэта вельмі добра. А калі да гэтага — перажываньне хоць 1/100 чытанага, то душа набывае гэтым незьлічоныя скарбы...

Важная малітва усякая, нават няўважлівая. Сіла і дзеяньне слова незалежныя ад псыхалёгіі прамаўляючага. Калі зьняважлівае, бруднае слова брудніт і раніць душу прамаўляючага і нават чуўшага, то сьвятыя словы малітваў, нават безуважліва паўтораных, тонкімі рыскамі пакрываюць нашу памяць, розум, сэрца і вырабляюць над намі добрую працу, нам невядомую”.

Сьвятар А. Ельчанінаў. Урыўкі зь дзёньніка.

З павагай выпісваю гэтыя заўвагі, хоць такая адкрытая “інфляцыя” сьвятога слова фармальна як быццам прама супярэчыць Эвангельлю. Уся справа ў адрасе — для каго гэта гаворыцца.

Мы ужо забыліся аб літургічнай разнастайнасьці, якое было ў старажытнай і яшчэ ў сярэднявечнай Царкве. Рускі летапісец сьведчыў, што амбасадары князя Уладзіміра былі ў захапленьні ад царкоўнага Богаслужэньня, якое убачылі ў Царградзе X стагодзьдзя. Гэта было урачыста—цырыманіяльнае, музычнае, “песеннае” Богаслужэньне. Яго і прыняла спачатку Русь для сваіх прыходаў. Але неўзабаве дашлі зь Усходу статуты іншыя, манастырскія, характэрнай якасьцю якіх было стомнае шматслоўе чытаньняў, перанесенае ў храм зь манаскага келейнага правіла. Чыньнікамі такой усеагульнай зьмены ў рускім царкоўным Богаслужэньні гісторыкі лічаць нязначную колькасьць кліру, адсутнасьць майстэрскіх сьпевакоў, неспрыяльныя умовы татарскага нашэсьця. Можна лічыць, што быў і яшчэ чыньнік: глыбокая пашана рускага народу да манаства, імкненьне пераймаць і прылучыцца да яго малітоўнага подзьвігу ў царкоўным Богаслужэньні.

“Манах ёсьць няспыннае сьвятло ў вачах сэрца. Манах ёсьць той, хто мае такі ж навык да дабрадзейнасьцяў, які іншыя да запалу. Манах ёсьць бездань пакоры, у якую ён зрынуць, і ў якой патапіў усякага злога духу...” Гэта — зь “Усходаў” звышгоднага Яна. Мы схіляемся прад манаскім ідэалам хрысьціянскага жыцьця. На гэтым сваім асаблівым шляху манахі усталявалі для сябе свой асаблівы лад малітвы — так, вельмі шматслоўнай, вельмі стомнай малітвы. У Студытскім і Ерусалімскім тыпіконах была адмысловая пасада “будзіцеля”, які хадзіў па шэрагах браціі ў час малітвы. "Малітва за сьвет”, — так ужо амаль у наш час вызначаў прызначэньне манаства старац Сілуян. Для такога манаха, які прысьвяціў жыцьцё малітве, царкоўнае Богаслужэньне, як і келейнае правіла, — гэта аскеза, праца, змаганьне, подзьвіг, зрэдку увенчаны момантамі духоўных азарэньняў... І не нам вучыць манахаў, як ім маліцца — якое павінна ў іх быць царкоўнае Богаслужэньне.

Але кожнаму сваё. Вось прыйшоў (“забег”) у храм наш сучасьнік, каб адпачыць і умацавацца душою ў сваім асаблівым “сьвецкім”, сямейным, грамадзкім служэньні. Ці можна патрабаваць ад яго манаскага шматслоўна—малітоўнага подзьвігу, ці можна прапаноўваць яму такое царкоўнае Богаслужэньне, якое будзе для яго толькі цяжкім выпрабаваньнем цярпеньня? — Ніякім чынам. З глыбокай старажытнасьці даносіцца да нас меркаваньне манаха аб тым, якое павінна быць у нас, у парафіян, царкоўнае Богаслужэньне. У артыкулу праф. М. Д. Усьпенскага цытаваны помнік V стагодзьдзя, у якім ідзе мова аб існаваўшым тады прынцыповым адрозьненьні ў манаскім і сьвецкім стаўленьні да царкоўнага Богаслужэньня. Паслушнік жаліўся ігумену, што старац не дазваляе яму сьпяваць у кельлі. Ігумен, угаворваючы манаха не пакідаць старца, сказаў яму, што царкоўны сьпеў прыстойна сьвецкім сьвятарам — “каб прыцягваць народ у храмы”... Такое наша прызначэньне, якога мы не выконваем.

Будучыя формы царкоўнага Богаслужэньня павінны быць прывабныя — і ў гэтай якасьці яны павінны быць разнастайныя. Сярод іх можа заставацца і цяперашняя наша паўманастырская вельмі шматслоўная, вельмі стомная форма, якая тым не менш яшчэ і сёньня досыць прывабная для вызначанай часткі народа. Але яна не можа быць манапольная. Верагодна, тут правільная будзе аналёгія з шматстатнасьцю кірункаў у мастацтве... Дзесьці ў дбр. Аўгустына ёсьць выраз, што разнастайнасьцю упрыгожваецца Царква Хрыстова.

* * *

“...Мы не ў стане былі ачуцца ад стомленасьці, і нашы ногі падкошваліся. Ды дапаможа нам Бог дакончыць гэты тыдзень. Відаць, ногі ў іх з жалеза, аднак у краіне рускіх няма іншай прыкметнай хваробы, як толькі падагра і невылечны боль у нагах, пачынаючы зь цароў і канчаючы беднякамі, — усё гэта адбываецца ад працяглага стаяньня ў цэрквах...

Мы паміралі ад стомленасьці, ногі нашы падкошваліся ад бесьперапыннага стаяньня з раньняй раніцы да вечара. Але мір Божы ды спачне на парафіянах, мужчынах і жанчынах, дзецях і дзяўчынах за іх цярпеньне, і стаяньне, і цьвёрдасьць з раньняй раніцы і дагэтуль...

Рэчы, годныя зьдзіўленьні! Якіх дзіўных звычаяў і дзіўных подзьвігаў мы былі сьведкамі сярод гэтага народа! Што за крэпасьць у іх целах і якія ў іх жалезныя ногі. Яны не стамляюцца і не стамляюцца. Усявышні Бог ды падоўжыць іх існаваньне... ”

Пакутны тыдзень у Маскве. Зь успамінаў архіяпіскапу Паўла Алепскага (наведазшага Расею з патрыярхам Антыёхійскім пры цары Аляксеі Міхаёлавічы)

“Малітва нагамі”... Рускія пакорліва прынялі зь Усходу чужыя статуты і узяліся так рупліва іх выконваць, што госьці зь Усходу самі не маглі гэтага вынесьці. Здаўна рускі народ глядзеў на царкоўнае Богаслужэньне як на нейкі набожна—стомны фізычны подзьвіг.

У нашым духавенстве і дагэтуль яшчэ дзейнічае нейкая як бы нават усталёўка на “зьнямогу” народа ў храме. Паказальныя ў гэтым стаўленьні парэміі на вячэрнях пад Каляды, пад Багаяўленьне, у Вялікую Суботу. Яны пакладзеныя былі калісьці затым, каб заняць увагу народа на то час, пакуль духавенства сыходзіла з храму, каб здзяйсьняць Хрост новых хрысьціян. Цяпер духавенства адседжваецца сабе ў алтары, а народ стамляецца на нагах, слухаючы цалкам незразумелае царкоўна—славянскае чытаньне парэмій. Ну, можна было бы для захаваньня стылю прачытаць лепей дзьве—тры парэміі зь урачыстым сьпевам пакладзеных прыпеваў у алтары і зь народам. Але няма — мы чытаем восем, трынаццаць, пятнаццаць парэмій да поўнай зьнямогі.

Іншы прыклад — усяночная пад Узьвядзеньне. Вынас крыжа зьдзяйсьняецца пасьля Вялікага услаўленьня, сюды перамяшчаецца цэнтар службы. Трэба б па магчымасьці перад гэтым яе паскорыць, палегчыць чаканьне вынасу, пасьля якога маецца быць бо яшчэ доўгае цалаваньне крыжа... Але нідзе гэтага не робяць.

А аднойчы я прыйшоў да усяночнай пад Узьвядзеньне і пачуў... акафіст, які чыталі ў алтары. Так я вынасу крыжа і не дачакаўся, хоць было ужо каля дзевяці гадзін вечара. Народ працягваў цярпліва стаяць; але я як—та зусім не замілаваўся ад такога яго цярпеньня. Наадварот, яно выклікае трывожныя думкі.

* * *

“...Я жадаю сказаць далей, што нават і ў храме я самотны. Не бяруся даваць характарыстыку сучаснай царкоўнасьці ў цэлым, але магу перадаць мае непасрэдныя асабістыя уражаньні. Тут адны жанчыны, суцэльнае жаночае царства. Верагодна, вы запярэчыце словамі ап. Паўла, што ў Хрысьце няма ужо ні мужчынскага, ні жаночага. Але ў нас атрымліваецца так, што ў Царкве няма мужчынскага полу, а ёсьць толькі жаночыя. Рэдкія мужчыны тут альбо круцяцца каля царкоўнай казны, альбо эксцэнтрыкі і абломкі (накшталт мяне). І нават тыя мужчыны, якія закліканыя кіраваць царкоўнасьцю — сьвятары, — і тыя прыкметна падпалі пад уплыў жаночай падлогі. Проста немагчыма ужо слухаць пропаведзі — так відавочна няшчыра прыстасоўваюцца яны да самога што ні на ёсьць жаночага успрыманьню. Немагчыма прадставіць, як магла бы слухаць такую пропаведзь нават самая добразычліва наладжаная мужчынская аўдыторыя.

Шмат добрых слоў было сказанае аб старажытнай прыгажосьці праваслаўнага царкоўнага Богаслужэньня — а я гэтай прыгажосьці нешта не бачу, не разумею. У прыватнасьці, сьпеў: чым слабей і кепскі склад пеўчых хораў, тым больш яны чамусьці хапаюцца за розныя трукі ў выкананьні сьпеваў, і слухаць гэта бывае пакутліва, пакутліва, я падкрэсьліваю гэта. Дыяканскія прашэньні аднастайныя, чытаньні псальмаў незразумелыя і вельмі стомныя. Кожны раз мяне дзівіць цярпеньне, зь якім гэты жаночы народ, белыя хустачкі, выстойваюць доўгія службы. Мне гэта не падыходзіць, нічога не паробіш. І зь сумам я выходжу з храму”.

Зь ліста 1961 г.

“Жаночая царква”. Як правіла, гэтыя простыя рускія хрысьціянкі прымаюць нашу літургічную дзейнасьць цалкам без крытыкі, не задумляючыся ні аб якіх выпраўленьнях. Для іх усё ў храме Боскім добра. “Мне ў царкве увесь час плакаць жадаецца, чаму — не ведаю”... “Калі доўга не пабываеш у царкве, то душа чарсьцьвее”.

Гэты жаночы царкоўны народ не прымушае нас думаць аб паляпшэньні Богаслужэньні, і гэта сьцішвае нядобрасумленных служыцеляў. Сярод духавенства ёсьць тры віды стаўленьня да народа. Адны і самі зь яго не вылучаюцца па сваёй прастаце. Іншыя разумеюць, што не усё ў нас добра, і імкнуцца па магчымасьці паставіць царкоўнае Богаслужэньне на даступную ім вышыню — для сябе і для народа, які яны шчыра паважаюць, набожнасьць, пакора, цярпеньне якога іх натхняе... Трэція глядзяць на вернікаў жанчын пагардліва, кпліва завуць іх “бабкамі” (Ленінград), якім няцяжка упадабацца — і выконваюць сваё рамяство як-небудзь, як прыйдзецца. Заўважана, што такое стаўленьне да роднага народа і да сьвятога служэньня нясе ў сабе духоўны заняпад і маральнае раскладаньне. Адна выбітная хрысьціянка са стрыманым абурэньнем параўноўвала свой навуковы калектыў і духавенства вялікага гарадзкога храма, які яна наведвае.

На працы ў яе — абавязковыя сталыя, паўсядзённыя паляпшэньні, лімітавая ляканічнасьць выкладу, высокая патрабавальнасьць да сабе. У храме ж - усё настолькі звыкла, што ужо не успрымаецца увагай, нават у пропаведзі “загадзя вядома усё, што будзе сказанае”; служба “цягнецца”, на усім пячатка нейкі духоўнай раскіданасьці, проста ляноты: нават і маладыя служыцелі “цалкам не прагрэсуюць у разьвіцьці, нават хоць бы толькі ў дыкцыі”; і наогул “такога стаўленьня да справы ў навуцы не патрывалі бы”... Цынікі не падазраюць, што сярод "бабак" стаіць сьведка вялікага абвінавачваньня.

* * *

З памятных назіраньняў:

Чэлябінск, 1947. На япархіяльнай нарадзе духавенства адзін протаіерэй прапанаваў выкладаць Прычасьце па бірках або талёнчыкам, атрыманым на Споведзі.

Чэлябінск, 1948. Тут катэдральны протаіерэй завёў такі чын: калі ён абвяшчае на усяночнай “Слава Табе, паказаўшаму нам сьвятло” — у алтары раптам уключаецца узмоцненае электрычнае сьвятло.

Сьвярдлоўск, 1950. Тут дыякан на асаблівай екценьні пры абвяшчэньні: “Працуючых, сьпяваючых” — робіць рэвэранс у бок пявучых.

Ленінград, 1953. Нехта зь архірэяў замовіў "дастаць" яму грэцкі і лацінскі тэксты выгаласу “Паглядзі зь нябёсаў, Божа...” Ён будзе казаць гэта спачатку на славянскім, а потым яшчэ на два боку на незнаёмых яму мовах.

Ленінград, 1953. У перапоўненым Праабражэнскім саборы сьвятар кажа на усяночнай сьвяточны водпуск: "малітвамі... годнага і слаўнага Яе Уводзіны..." Сам чуў.

Ленінград, 1953. У адным зь сельскіх прыходаў я зьдзейсьніў ва Унебаўзяцьце хросны ход вакол храма. Пасьля службы падыходзіць стараста і кажа, што трэба зьдзейсьніць яшчэ "заказны" хросны ход, бо ужо атрыманыя грошы — 50 рублёў.

— ???!!!

— А у нас бывае, што так па некалькі разоў ходзяць сьвятары вакол храма, калі хто асобна замаўляе.

Ленінград, 1954. Падчас каджэньня храма на усяночнай у сэмінарыі жанчына падала мне рубель. Я зьдзівіўся, але прыежджы дыякан—завочнік, здаецца, з Растова—на—Дану, выказаў здагадку, што гэтая жанчына, дакладна, таксама прыежджая: у іх на поўдні духавенства сапраўды зьбірае зь вернікаў гроша падчас каджэньня.

І таму падобнае. Такія прыклады сучаснага наватарства я запамінаў і запісваў з пачуцьцямі не толькі суму, але і некаторага горкага суцяшэньня. Я суцяшаў сябе тым, што пры такіх зьявах сёньня не можа быць і мовы аб нейкай “волі творчасьці” у рускім царкоўным Богаслужэньні, і што, стала быць, цалкам правы наша герархія ў сваёй кансэрватыўнасьці. Так, пакуль “бачная” Царква складаецца ў нас з бабулек і не інтэлігентных сьвятароў — нам належыць толькі захаваць, толькі захоўваць у недатыкальнасьці нам адданае, хай, і не ва усім дасканалае царкоўнае Богаслужэньне. Пакорлівая душа знойдзе ў ім скарбы для духоўнага жыцьця; добры сьвятар праб'ецца да сэрцаў вернікаў; інтэлігент зойдзе ў год разоў — і замілуецца... Так павінны мы пратрымацца да лепшых часоў — калі адукаваная частка рускага грамадзтва сур'езна зьвернецца да Царквы.

Але нельга, апыняецца, закансэрваваць усё ў поўнай нерухомасьці. Майстэрства адзінкавых эксцэнтрыкаў у выніку не прышчапляюцца; але ў шырэйшым плянэ літургічнае разьвіцьцё і сёньня працягваецца. У якім кірунку? Можна назваць дадатным набыцьцём (хоць і не даведзенымі да патрэбнай дасканаласьці) Агульную Споведзь, усенародны сьпеў Сымбаля веры, Малітвы Гасподняй на літургіі... Шмат у чым жа астатнім трэба прызнаць, што літургічнае разьвіцьцё зьдзяйсьняецца увогуле зь адмоўным знакам паніжэньня царкоўнай культуры.

Вывучаючы паходжаньне такіх адмоўных навін апошняга часу, кожны раз абавязкова сустракаесься з фактарам альбо няўважнасьці, альбо недастатковай царкоўнай культуры ў саміх царкоўных кіраўнікоў. Не выпадкова, што менавіта ў архірэйскім рытуале зьяўляюцца ў першую чаргу гэтыя кепскія навіны. Вось дыякан пры абвяшчэньні на екценьні імя архірэя робіць яму рэвэранс. Гэтае новаўвядзеньне — зусім нядаўняга паходжаньня. Чаму архірэі яму не запрацівяцца?.. Або узяць яшчэ для прыкладу гэтую новую манеру дыяканаў крычаць прашэньні на літыі. Я добра памятаю, што гэта прамаўлялася ціха, памятаюць гэта і архірэй, і протаіерэй, чуючыя пачварны крык, ды і па самім паходжаньню свайму, яны павінны ведаць гэта, вячэрняя літыя павінна насіць знарочыста ціхі, прыглушаны характар. Калі зьявіліся першыя наватары—крыкуны, гэта было ў дваццатых гадах, архірэі маглі рашуча спыніць гэта — і не было б сёньня гэтага скажэньня літыі. Або такое новаўвядзеньне апошняга часу як акафіст на усяночнай. “Акафіст?... Не дабраслаўляю — не належыць”. Варта было выявіць такую непахіснасьць — і не была бы сапсаваная руская усяночная. Цяжэй змагацца з пахабнымі напевамі; але і тут магчымыя угаворваньне, настойлівыя рэкамэндацыі лепшага. “Сухая скарыначка” адступіла бы перад актыўным супрацівам. Але калі супрацівы ў самім пачатку няма — благое навіна хутка “прыліпае”, да яго абвыкаюць, яно становіцца традыцыяй, ад якой ужо цяжэй будзе вызваліцца

* * *

“...Хоць я і дрэнна разумею ў справе, а павінен сказаць, што, як мне здаецца, лепш старажытнага “абстрактнага” іканапісу нічога яшчэ не створана, і адкрылі яго зусім не царкоўныя мастацтвазнаўцы... У храмах за сьвячнымі канторкамі прадаюцца абразкі новай царкоўнай вытворчасьці. Вось, здавалася б, магчымасьць, пры сучаснай—то тэхніцы пусьціць у народ лепшыя узоры старажытнага абраза. Хоць бы добрыя каляровыя рэпрадукцыі, налепленыя на дошкі. Але замест гэтага мы бачым самую нізкапробную фарбаваную фатаграфію зь самых што ні на ёсьць кепскіх узораў. Уласна, нельга бы нават і зваць абразамі гэтыя бездапаможныя кірмашовыя вырабы. Няўжо культура зусім сышла з Рускай Царквы?”

Зь ліста 1963

Сышла, сыходзіць культура. У Маскве ёсьць храм Уваскрэсеньні ў Лагунцах, выбудаваны перад рэвалюцыяй. Даўно ужо я заўважыў, што усе храмы Уваскрэсеньня — звычайна чырвонага колеру, (можа быць, па колеры велікоднага убору?). Храм у Лагунцах выкананы ў чырвонай цагліне, гэта была узорная, найвысокай якасьці, лепшая ў горадзе цагляны мур. Была — таму што ён нядаўна затынкаваны і храм выфарбаваны, вядома, у “паднябесны” (галубы) колер... Гэта было такое варварства, як калі бы абтынкаваць і вымалеваць у блакітны колер будынак Гістарычнага Музэя на Чырвоным пляцы. А усярэдзіне — што яны нарабілі, ашуканцы: малявалі на сьценах карціны, аб якіх успамінаеш зь абуранасьцю, якім ніяк бы ужо не месца ў гэтым храме... І усё гэта праведзена на вачах у самога вышэйшага начальства.

МУДРАСЬЦЬ, СЫХОДЗЯЧАЯ ЗЬ ВЫШЫНІ

Мудрасьць, якая прыходзіць згары, найперш – чыстая, потым – згодлівая

(Як. 3:17)

Той мір, які зыходзіць ад чысьціні душэўнай, адзін годны гэтага назову. Мір без чысьціні ёсьць толькі уласьцівасьць павярхоўнай натуры. Якая велічэзная розьніца паміж цішынёю на возеры і цішынёю на моры. У возеры вада спакойная, таму што яно абаронена ад буры. Разьюшанае мора заціхае пасьля барацьбы, яно закалыхвае бушуючыя хвалі на сваім магутным улоньні, і усталёўваецца цішыня.

Тое ж самае адбываецца зь запалам чалавечымі. Мы бачым шмат людзей, падобных возеру; яны не ведаюць барацьбы, яны застываюць у бязьдзейнасьці. Гледзячы на людзей, падобных гэтым ціхім водам, мы бачым, што гэтая цішыня ім нічога не каштавала. Яны не могуць не быць спакойнымі, самае іх дабрыня і усёдараваньне не маюць асаблівага кошту. Яны нават не здольныя на гнеў, таму што не здольныя і на моцную любоў.

Але ёсьць натуры, падобныя вялікаму мору. У іх мір і цішыня зьяўляюцца плёнам палымянай і чыстай любові. Яны прабачаюць крыўды не зь абыякавасьці, а дзеля Хрыста. Усьведамляючы увесь жах граху, яны прабачаюць, таму што за гэтым струменем бачаць вясёлку на небе. Дробныя натуры гатовыя прабачыць, забываючы аб мінулым, глыбокія і чыстыя душы прабачаюць, давяраючы будучыні

Божа, дай мне міралюбнасьць, выходнае з чыстага сэрца. Навучы мяне быць міратворцам, прабачаць крыўды, усьведамляючы магчымасьць выпраўленьня пакрыўдзіўшага мяне брата.

Хай цямрэча заганы будзе азораны для мяне паўстаўшай зарніцай Сонца Праўды.

Прабачэньне становіцца лёгкім для чыстага сэрцам, таму што яно бачыць Бога і ў Ім адчыняецца перад ім цэлая вечнасьць. Адкрый і мне, Божа, утоеныя ад чалавечых вачэй крыніцы Тваёй літасьці, адкрый мне прамень надзеі, што асьвятляе “шматлікія мясьціны” у доме Айца, дапамажы мне захаваць чысьціню душэўную, якая сярод цямрэчы граху і скрухі дасьць мне угледзець сьветлае бачаньне Тваёй славы!

ВЫКАРЫСТАНЬНЕ ТЭКСТАЎ ПЯЦІКНІЖЖА МАЙСЕЯ Ў БОГАСЛУЖЭНЬНЯХ ПРАВАСЛАЎНАЕ ЦАРКВЫ

Андрэй Волкаў

Праваслаўная Царква, зьбіраючы вернікаў да Богаслужэньня, кожны раз апавяшчае іх слых чытаньнем і сьпевам Сьвятога Пісаньня, верачы, што “Пісаньне боганатхнёнае і карыснае для навучаньня, для выкрыцьця, для выпраўленьня, для настаўленьня ў праведнасьці” (2 Цім. 3:16). Яшчэ Майсей усталяваў чытаць закон па суботах і сваё Пяцікніжжа падзяліў на чытаньні па ліку субот у годзе, а набожныя Юдэйскія цары загадалі чытаць сьвятыя кнігі па гарадах і паселішчам. У Новазапаветнай Царкве прыклад Ісуса Хрыста і апосталаў яшчэ больш прымушаў першых хрысьціян цаніць гэты складовы часткі Богаслужэньня.

У хрысьціянскім Богаслужэньні ў першыя стагодзьдзі хрысьціянства, акрамя кнігі псаломаў, якая складаецца з Боганатхнёных песень, сустракаецца сьпеў гімнаў (ˆυμνοι), узятых зь іншых кніг Старога Запавету, у якіх сьпевакі апявалі якое-небудзь дабрадзейства Боскае Ізраілю, апавяшчалі правобразы або услаўлялі цуды Боскія. Сьвяты Апанас Александрыйскі піша – “як уласьцівае іншым кнігам можна знаходзіць у кнізе псальмаў, так і уласьцівае гэты апошняй нярэдка знаходзіцца ў іншых кнігах. І Майсей піша песьню, і Ісая сьпявае, і Авакум моліцца сьпеўна”. [5, б. 125] Са усёй выразнасьцю можна канстатаваць, што разам з псальмасьпевам уваходзілі ў склад апостальскага богаслужэньня Старазапаветныя гімны, якія ужываліся ў выглядзе складзеных Боскіх усхваленьняў, як і паказаў апостал словамі — “настаўляючы саміх сябе псальмамі і славаслоўем і духоўнымі сьпевамі” (Эф. 5:19).

Такім чынам, само сьпеў і чытаньне Сьвятога Пісаньня Старога Запавету, складаўшае значную частку старажытных юдзейскіх Богаслужэньняў, было арганічна успрынята богаслужэньнем новазапаветным, апостальскім, і ужо з першых стагодзьдзяў хрысьціянства ў катакомбах і малітоўных хатах зьвернутых гучалі тэксты Пяцікніжжа Майсеева. Аб гэтым сьведчыць Лекцыянарый дабр. Ераніма, старажытныя тэксты Галіканскага або Мазарабскага служэбніка і іншыя літургічныя помнікі [5, б. 126-127]. Айцы Цэрквы, ужо пачынаючы з 4-го і нават 3-го стагодзьдзя, на гэтыя гімны, як найболей вядомыя хрысьціянам, пісалі свае тлумачэньні, якія і прамаўляліся ў грамадах вернікаў. Вядомыя тлумачэньні св. Іпаліта, Дзідыма, Яўсевія, Феадарыта. Найбольш верагодна, што менавіта адгэтуль паходзяць чытаньні нашых сучасных парэмій, і што менавіта гэтыя старазапаветныя песьні леглі ў аснову ірмасаў у часы сьв. Яна Дамаскага. Пустэльнікі Усходу доўга сьпявалі Старазапаветныя гімны замест канону, па чыньніку даўнасьці іх, нават пасьля таго, як уведзеныя былі на ранішнім богаслужэньні прысьпевы—трапары.

Мы мала што ведаем аб парадку чытаньня Сьвятога Пісаньня ў раньнехрысьціянскія часы. Па усёй верагоднасьці, апосталы пераймалі юдэйскаму Богаслужэньню, пры якім рабін чытаў Пісаньне па разьдзелах, пакладзеным на вядомы дзень, як зь закону (парасхі), так і з прарокаў (гафторы). Для хрысьціян жа зь язычнікаў апосталы і іх пераемнікі падавалі выбар чытаньняў погляду кожнага кіраўніка царквы, якія са свайго боку суадносіліся зь запатрабаваньнямі слухачоў. З часам чытаньне і сьпеў абцяжарвалася і упрыгожвалася новай гімнаграфіяй, складзенай сьвятымі аўтарамі сьпеваў новазапаветнай Царквы, але выкарыстаньне тэкстаў Старога запавету заўсёды захоўвалася і перадавалася як стрыжань, чырвоная нітка богаслужэньня, злучаючая усё пакаленьні молячыхся хрысьціян.

Кажучы аб сучасным ужываньні Пяцікніжжа Майсея ў Богаслужэньні, варта вылучыць тры асноўных богаслужбовых корпуса, якія складаюцца з гэтых тэкстаў: гэта а) парэміі на вялікія і сярэднія сьвяты, б) парэміі вялікага посту і в) Біблейскія оды або Песьні Сьвятога Пісаньня.

Слова парэмія азначае прымаўку, прыпавесьць [7, б. 408]. Першы від парэмій выкарыстоўваецца на ўсяночных службах і вячэрніх вялікіх і сярэдніх сьвятаў. Гэта ўсе дванадзесятыя сьвята, а таксама памяці сьвятых і сьвяточныя падзеі, маючыя поліялейную альбо ўсяночную службу. Чытаньняў на падобных вячэрніх звычайна тры, зь якіх першае – часьцей Майсея. Так, напрыклад, на ўсе сьвята Багародзіцы (чытаньня з кнігі Быцьця), прароку Боскаму Ільле, сьвятому прароку і Хрысьціцелю Госпада Яну (Быцьцё), саборам сьвятых айцоў (Быцьцё), Нерукатворнаму абразу (Другі закон) [2, б. 12, 25, 29, 35]. І, наадварот, службы апостальскія, агульныя прарокам, звышгодным, мучанікам, складаюцца цалкам толькі з прароцкіх кніг альбо прамудрасьці Саламона [2, б. 236 – 243]. Дванадзесятыя сьвята Госпада ўсе маюць чытаньні Пяцікніжжа. Магчыма прывесьці ў прыклад службу Ўзьняцьця Годнага Крыжа (чытаньня Выхаду), Нараджэньне Хрыстова (чытаньня Лікаў і Быцьця) Багаяўленьню (Быцьцё і Выхад) і г.д. [6, б. 13, 38, 57]

Другі від парэмій – парэміі Вялікага Посту, чытаюцца кожны дзень ў працяг усёй Чатырохдзесятніцы. Гэта традыцыя сягае, верагодней за ўсё, яшчэ да старажытных апостальскіх часоў, калі пры кожнай богаслужбе чыталіся кнігі Сьвятога Пісаньня. У пэрыяд па-за Вялікім пастом у наш час парэміі чытаюцца толькі ў вышэйузгаданыя сьвята, г.з. штодзённага чытаньня не адбываецца. Дзеля Вялікага посту Тыпікон прадпісвае на кожнай штодзённай вячэрняй чытаньня “адзінай парэміі, Быцьця, другой Прыпавесьці” [1, л. 415]. Сюды ж можна аднесьці і чытаньня першых трох дзён Пакутнага тыдня, дзе чытаецца адна парэмія Выхаду, і адна з кнігі Ёва [3, б. 54].

Да трэцяга корпуса богаслужэньня, маючаму ў сваёй аснове выкананьне кніг Старога запавету, і як утрымліваючай часткі — тэкстаў Пяцікніжжа Майся, адносіцца цэнтральная частка ранішняй — чытаньне канону з Песьнямі Сьвятога Пісаньня. Царкоўны статут па-за залежнасьцю ад рангу службы ў той або іншай меры загадвае выкананьне ў гэтым месцы песьні прарока Майсея пасьля цудоўнага пераходу разам зь Ізраільцянамі праз Чорнае мора – Сьпяваем Госпаду, бо ён высока ўзьнёсься (Выхад, 15:1). Гэта – першая песьня Сьвятога Пісаньня, 2-я песьня прарока Майсея, якую ён засьпяваў па загаду Боскаму, каб выкрыць няўдзячны народ свой і разбудзіць у ім раскаяньне: Слухай, неба, я прамаўляцьму… (Друг.зак. 32: 1 – 43). Гэтая песьня не выконваецца на сьвяточных службах, а таксама службах па-за пэрыядам Вялікага посту. Па адным з тлумачэньняў гэтая песьня апускаецца, бо зьяўляецца выкрывальнай і не адпавядае духоўнай радасьці, зь якой мы адзначаем сьвяточныя падзеі [4, б. 177], па іншым — гэтае месца выкарыстоўвалася ў богаслужэньні для абвінавачаньня і адданьня анафэме ілжэвучэньняў, таму яно таксама не выкарыстоўваецца ў штодзённасьці.

Такім чынам, кажучы аб колькасьці чытаньняў, варта адзначыць, што ў сучаснай практыцы ў кожным корпусе богаслужэньня, з трох прыведзеных вышэй, выкарыстоўваецца хоць бы адно чытаньне з кніг Майсея, часам колькасьць гэтых чытаньняў павялічваецца. Калі жа мы загаворым аб старажытнасьці, то тут цяжка сказаць штосьці вызначанае, акрамя таго, што чытаньняў зь Сьвятога Пісаньня было, прынамсі, два. Адно, звычайна, зь Старога, і адно зь Новага Запавету. Чытаньне зь Старога запавету, відавочна, не заўсёды утрымлівала тэксты Пяцікніжжа, так, напрыклад, сьв. Іўсьцін Мучанік, апісваючы богаслужэньне, кажа аб адным чытаньні з прарокаў, і другім зь Новага Запавету. [5, б. 198]. А вось у Апостальскіх Пастановах знаходзім ужо чатыры чытаньня, два зь Майсея і прарокаў, і два зь Эвангельля і Апостала…

Выкананьню Парэмій у наш час і ў сьвяточныя, і ў вялікапостные дні папярэднічае сьпеў Пракімену. Пракімен значыцца — які папярэднічае, ён складаецца зь некалькіх вершаў, узятых часьцей за усё з псальмаў, і зьвязаны зь днём тыдня або з бягучым сьвятам. Сьпеў пракімена на сучасных службах — гэта рудымэнт старажытнага выкананьні псаломаў, калі псалом выконваўся цалкам, а да кожнага верша псальма браўся які-небудзь прыпеў, часта зь яго жа самога і запазычаны. Акрамя сьпеву пракімену чытаньне прар. Майсея і інш. кніг вылучаецца яшчэ і тым звычаем, па якім выкананьне кніг Сьв. Пісаньні суправаджаецца адмысловымі прывітаньнямі і воклічамі, падрыхтоўваючым слухачоў. Перад чытаньнем япіскап або сьвятар прамаўляе “Мір усім”, і пасьля адказу “І твайму духу” дыякан яшчэ больш абуджае ўвагу слухачоў словам “Будзем уважны!” і “Прамудрасьць!” [1, т. 1, л. 4]. Чытальнік пачынае чытаньне Сьв. Пісаньня словамі “У гэты дзень” альбо “Так кажа Госпад”.

Каб адрозьніць чытаньне Пяцікніжжа Майся і іншых біблейскіх тэкстаў ад звычайнага чытаньня, напрыклад малітваў, зь старажытных часоў гэтае чытаньне ажыцьцяўлялася адмысловай выявай — сьпеўна, гучна, речытаціўна, часам узьнёслай або запаволенай мовай. [5, б. 199]. А для таго, каб гэтае чытаньне было не толькі зразумелым, але і велічным, урачыстым, дапускаліся адмысловыя мэлёдыі, у рамках якіх чытальнік мог вар'іраваць выкананьне тэкстаў. У Старажытнай Русі існавала нават адмысловая сыстэм таноў псаломшчыка, што выкарыстоўваліся для чытаньня Сьв. Пісаньня. [8, б. 120 – 133].

Што жа датычыцца песьняў прарока Майсея, уваходзячых у склад Біблейскіх од, то, відаць, выкананьне іх застаецца аднастайным зь найстаражытных часоў аж да указаньняў цяперашняга Тыпікону. Гэтыя песьні за Богаслужэньнем сьпяваюцца, як і іншыя гімны. Пачынаючы з 7—8 стагодзьдзя і да нашых дзён да іх дадаюцца яшчэ і новыя гімнаграфічныя тэксты — трапары канону. Адзінае, што трэба адзначыць, гэта тое, што ў рэчаіснасьці паўсюднае скарачэньне песень у нашы дні дайшло да такой ступені, што выкананьне іх ці ледзь можна пачуць у сучасным храме, акрамя часу Вялікага посту...

Хто можа выконваць сьвятыя тэксты за Богаслужэньнем? Ва усе часы царкоўнай традыцыі можна даць адзін і той жа адказ: толькі сьвята-або-царкоўна служыцелі, маючыя на гэтае адмысловае дабраслаўленьне або пасьвячэньне па чыне Праваслаўнай Царквы, хоць і ёсьць падставы меркаваць, што на сьвітанку хрысьціянскай веры гімны і песьні прарока Майсея выконваліся усімі вернікамі разам. На пытаньне аб тым, хто чытаў кнігі прарока Майсея і іншыя тэксты Сьв. Пісаньня ў першыя стагодзьдзі да усталяваньня пасады чытальніка варта адказаць, мусіць, што чытаньні выконваліся япіскапам, прэсьвітэрам або дыяканам, аб гэтым піша, у прыватнасьці, сьв. Эпіфаній Кіпрскі. [5, б. 202]. Тое ж можна знайсьці і ў іншых пісьменьнікаў старажытнасьці. У вялікіх і шматлюдных месцах пасада чытальніка, найнізшая ў кліры, зьявілася ў пачатку 3-го стагодзьдзя, па патрабаваньні акалічнасьцяў, а ў малодшых і не шматлюдных месцах аж да 4-га і 5-га стагодзьдзя чытаньне магло адпраўляцца, са слоў дабр. Аўгустына, тымі жа дыяканамі. [5, б. 203]

У наш час існуе адмысловы чын хіратэсіі, у якім асобы прысьвячаюцца на царкоўнае служэньне ў храме, у абавязкі адных зь іх і уваходзіць выкананьне за богаслужэньнем тэкстаў Сьв. Пісаньні, песьняў Майсея і парэмій. [9, б. 259 – 265]. Па словах Сімеона Салунскага, “пастаўлены …у чытальніка, …з часу свайго прысьвячэньня па наказе дыяканаў або сьвятароў чытае перад народам Пісаньне, г. з. сьвятыя словы прарокаў і апосталаў, стоячы пасярэдзіне храма…”. [9, б. 259 – 265]

Апісаўшы гісторыю, асаблівасьці і парадак выкананьня кніг св. прарока і Багабачнага Майсея натуральным становіцца і даць адказ – для чаго жа Царква прызначыла чытаньне гэтых кніг за Богаслужэньнем, у чым іх унутраны сэнс? Думаецца, што адказ відавочны. Акрамя таго, што ў гэтых тэкстах утрымоўваецца хвала і услаўленьне Бога, уласьцівыя Праваслаўнаму Богаслужэньню, акрамя павучальнага, прароцкага і сымбалічнага значэньня сьвятых тэкстаў (якую падтрымку, напрыклад, павінна аказваць успамін і сымбалічнае значэньне пераходу Майсея праз Чорнае мора і згуба фараона чалавеку, што вядзе сталае духоўнае змаганьне зь злым і перасьледуямый сваімі грахоўнымі схільнасьцямі), апрача таго, што па словах апостала пісаньне боганатхнёнае і карыснае ёсьць для навучаньня, варта сказаць і аб тым, як важна для молячагася чалавека ў адказ на свой зварот да Бога пачуць адказ, адчуць, што словы яго не дарэмныя і Госпад ісьціна размаўляе зь ім і адказвае яму. Тэксты Пяцікніжжа Майсея – гэта і ёсьць Слова Боскае, у якім шчыры вернік чалавек можа знайсьці адказы на свае пытаньні і рэальна адчуць прысутнасьць Боскую і Усямагутную Правіцу, здольную вывесьці заблукаўшы розум праз пустэльню або зьнішчыць фараона думкі; адчуць Міласьцівага, падаючага надзею запавету і пасьля грэхападзеньня; дакрануцца ў Вечнаму, перш быцьця усялякага стварэньні што стварыў Неба і зямлю… (Быць. 1:1)

Літаратура

1. Типикон сиесть устав. В 2-х томах, 1167 стр. СПб, 1992.

2. Минея общая. 129 листов. Москва, ИО МП, 1993.

3. Свящ. К. Субботин. Руководство к изучению устава Богослужения Православной Церкви. 255 стр. СПб, «Сатис», 2000.

4. Настольная книга священнослужителя. Том 1, 703 стр. Москва, ИО МП, 1992.

5. Архим. Гавриил. Руководство по Литургике или наука о православном богослужении. 581 стр. Москва, «Паломник», 1998.

6. Еп. Виссарион (Нечаев). Толкование на паремии. 254 стр. Москва, Изд. Срет. м., 1997.

7. Прот. Григорий Дьяченко. Полный Церковно-славянский словарь. 1119 стр., Москва, 1993.

8. Н. Д. Успенский. Образцы Древнерусского певческого искусства. Москва, 1985.

9. Архиеп. Вениамин (Краснопевков). Новая Скрижаль. В 2-х томах, 503 стр., Москва, 1992.

У ХОРЫ СЬВЯТЫХ УСЛАЎЛЕНЫ ЎСЕ ЧЛЕНАЎ СЯМ’І СЬВЯЦІЦЕЛЯ РЫГОРА ПАЛАМЫ

Сёньня ў Вярыі (Эладская Праваслаўная Царква) адбылася выбітная падзея ў жыцьці Сусьветнага Праваслаўя — на сьвяточнай літургіі, якую узначаліў архіяпіскап Афінскі і усёй Элады Еранім, адбылося далучэньне да хору сьвятых усіх членаў сям'і сьвц. Рыгора Паламы: яго бацькоў Канстанцыя і Калёніс, двух сясьцёр Эпіхарыс і Феадоты і двух братоў Хвядоса і Макарыя.

Перад пачаткам Боскай літургіі мітрапаліт Севастыйскій Зьміцер прачытаў рашэньне сусьветнага патрыярха Варфаламея (№ 1103). Затым архіяпіскап Афінскі і усёй Элады Еранім вымавіў адмысловую малітву і першым прыклаўся да абраза новых услаўленых сьвятых (які вынесьлі зь алтару і зьмясьцілі ў цэнтры храму) і да захаваўшайся часьціцы мошчаў сьв. Рыгора Паламы. І, нарэшце, хор прасьпяваў трапар у гонар новаўслаўленых сьвятых: “Калёніс добрая юначка і добры думкамі Канстанцый, вялікі падзьвіжнік і герарх Рыгор, Эпіхарыс, нявеста Хрыстова, звышгодная і мудрая Феадота, сьвятары Хвядос і Макарый, вашы подзьвігі апяваем. Слава ўвянчаўшаму вас, слава вам празьзяўшаму, нястворанаму і вечнаму Яго сьвятлу абагаўленьня”

Дадзенае ўслаўленьня шматзначна. Найперш за ўсё, – як было зразумела і зь слова мітрапаліта Панцеляймона, прамоўленым пасьля Літургіі (“Няствораны Сьвет Боскай Мілаты, які ачышчае і адукоўвае чалавечае быцьцё. Гэта сьвятло Пераўтварэньня, Уваскрошаньня ўваскросшага Хрыста. Сьвет пакорлівага Сьвятога Праваслаўя… Выкрыцьця мадэрнізму… Гэта энэргія Тройцы далучаецца тварэньнем, а не сутнасьць…”), і зь слова кіраўніка Эладскае Царквы (“багаслоўе сьвц. Рыгора Паламы дапамагло захаваць праваслаўнае багаслоўе, дапамагло вызваліць сучаснае багаслоўе ад схалястыкі і мадэрнізму… У Візантыі на першым месцы быў не філёзаф, не мараліст, а падзьвіжнік жыцьця ў Хрысьці”), — яно пацвярджае сусьветную значнасьць вучэньня сьвц. Рыгора Паламы аб духоўным сузіраньні Нястврранага Сьвятла, аб прылучэньні Богу, адкрываўшаму Сябе ў энэргіях, але утоенаму па сутнасьці. Таксама услаўленая сям'я сьвятога, у поўным складзе устаўшая на шлях манаскага подзьвігу, што зьяўляецца добрым прыкладам і для манахаў, і для сем'яў, што жывуць у сьвеце. Сям'я вялікага багаслова Праваслаўя, якая складаецца ў сукупнасьці з 7 сьвятых, ужо даўно паважалася ў месцы іх подзьвігаў Вяры. Той факт, што ва услаўленьні прымаюць удзел прадстаўнікі Канстантынопальскай, Александрыйскай, Антыёхійскае і Ерусалімскай Цэркваў, а таксама іншых Памесных праваслаўных Цэркваў зьяўляецца сьведчаньнем сусьветнага шанаваньня сям'і сьвяціцеля.

У завяршэньні свайго слова ў канцы літургіі сьвяцейшы архіяпіскап Еранім сказаў: “Сёньня нам патрэбныя сем'і, якія натхняюцца жыцьцём Царквы. У напярэдадні Каляд Віфліемская зорка ды адукуе наша жыцьцё, як сям'я сьв. Рыгора Паламы — усіх хрысьціян!”

Старажытны канон сьвяціцелю Мікалаю Цудатворцы (XV ст.)

Песьня 1.

Ірмас: У глыбінях патапіў у старажытнасьці усё усяўзброенае войска фараона, увасобіўшыся Слова хутка грахі прабачае. Усяслаўны Госпад, які праславіўся.

Прысьпеў: Сьвяціцель Мікалай, малі Бога аб нас. (Паклон)

Вянцаносец Пасаду Хрыста, усямудры Мікола, прадстоячы зь анёльскімі чынамі, падай нам асьвету, асьвятляючы душаў нашых цемру, бо усяслаўлю радуючыся тваю усядабрадзейную памяць.

Прысьпеў: Сьвяціцель Хрыстовы Мікалай, малі Бога аб нас.

Венцаносец Пасаду Хрыста, усямудры Мікола, прадстоячы зь анёльскімі чынамі, падай нам асьвету, асьвятляючы душаў нашых цемру, бо ўсяслаўлю радуючыся тваю ўсядабрадзейную памяць.

Слава Айцу, і Сыну, і Сьвятому Духу.

Усяславім усе Госпада, бо Таго усяславім, хто цябе прыстанкам верным зрабіў, нападаў і бедаў пазбаўляючы, прыходзячых пад тваю абарону, Мікалай, і клікаючых цябе зь вераю і любоўю, усяслаўны.

Цяпер і заўсёды, і на вякі вякоў. Амін.

Багародзічны: Граху жаданьня ў мяне уклаў зьмей злы, Стваральнік, паланёным мяне зрабіў, Табой жа, Усячыстая, пакліканы быў абагаўлёны праўдзіва. Бо Ты, Багамаці, праўдзіва мяне абагаўлёнага нарадзіла.

Катавасія: Пазбаў ад бед слуг тваіх, сьвяціцель Хрыстовы Мікола, якія усе ў Богу да цябе молім, да хуткага дапаможніка і праўдзівага абаронцы, і малельніка да Збаўцы аб душах нашых. (паклон)

Госпад, памілуй. (тры разы)

Песьня 3.

Ірмас: Расквітнела праўдзіва зямная пустэльня як сад, Госпад, паганскімі няплоднымі цэрквамі пакрытая, прыходам Тваім асьвятлілася, у праўдзівай веры замацуй сэрца мае.

Прысьпеў: Сьвяціцель Хрыстовы Мікалай, малі Бога аб нас.

Сьвяты Мікалай, шчырым і праўдзівым вучням Уладара ты быў, выратоўваеш да цябе клікаючых ад жахлівых бед і сьмерці горкай.

Прысьпеў: Сьвяціцель Хрыстовы Мікалай, малі Бога аб нас.

Сьвяты Мікалай, шчырым і праўдзівым вучням Уладара ты быў, выратоўваеш да цябе клікаючых ад жахлівых бед і сьмерці горкай.

Слава Айцу, і Сыну, і Сьвятому Духу.

Ачысьці слуг Тваіх і грахоў прабачэньня падай як Добры, меленьнямі дагаджальніка Твайго сьвяціцеля Міколы, Шматміласьцявы.

Цяпер і заўсёды, і на вякі вякоў. Амін.

Багародзічны: Вызвалі да спакусаў душу маю, Усячыстая, і жыцьцё напоўні радасьцю, Усясьвятая, Бога нарадзіўшыя, у Ім жа замацуй сэрца мае.

Катавасія: Пазбаў ад бедаў слугаў тваіх, сьвяціцель Хрыстовы Мікола, якія усе ў Богу да цябе молім, да хуткага дапаможніка і праўдзівага абаронцы, і малельніка да Збаўцы аб душах нашых. (паклон)

Сядальны, тон 8: Узьняўшысь на вышыні набожнасьці, боскім зазьзяй адтуль ойча зьзяньнем цудаў, сапраўды усясьветлым зьявіўся сусьвету пастыр, і ў змаганьні зь злым ваяр непераможны. Тым жа усяслаўна ворага перамагаў, ілжу адганяў і людзей выратоўваў ад сьмерці ты, сьвяціцель Мікалай. Малі цяпер Хрыста Бога, адпусьціць грахі нашы, шануючых зь любоўю сьвятую памяць тваю.

Слава Айцу, і Сыну, і Сьвятому Духу, цяпер і заўсёды, і на вякі вякоў. Амін.

Песьня 4.

Ірмас: Нарадзіўся ад Дзевы, не замоўца, не Анёл, але Ты Сам, Госпад, увасобіўся, і выратоўваеш усіх людзей. Таму сьпяваю Табе: Слава моцы Тваёй.

Прысьпеў: Сьвяціцель Хрыстовы Мікалай, малі Бога аб нас.

Набліжаўся чысьцінёй зорам духоўным, сьвятланосцам быў ты, усі канцы сусьвету асьвячаючы. Усіх абаронца, і выратавальнік усіх, зь вераю да цябе клікаючых.

Прысьпеў: Сьвяціцель Хрыстовы Мікалай, малі Бога аб нас.

Вызваліць юнака ад сьмерці, калісьці прыйшоў Мікалай звышгодны, таксама і цяпер мяне выратуй ад усялякіх спакусаў, і нападаў ворагаў, і бед, усядобры ойча.

Слава Айцу, і Сыну, і Сьвятому Духу.

Зьзяў набожнасьцю ты праўдзіва, пераймаючы свайму Уладыке. Выратоўваеш тых, хто дабраславеньням і любоўю цябе славіць.

Цяпер і заўсёды, і на вякі вякоў. Амін.

Багародзічны: Спадзяваньня на Цябе, Уладарка, усі меем, і выратуй як міласэрная мяне чалавека. Таму ж, верныя, Цябе Багародзіцу славім.

Катавасія: Пазбаў ад бед слуг тваіх, сьвяціцель Хрыстовы Мікола, якія усе ў Богу да цябе молім, да хуткага дапаможніка і праўдзівага абаронцы, і малельніка да Збаўцы аб душах нашых. (паклон)

Песьня 5.

Ірмас: Асьвятленьня ў цемры ляжачым і выратаваньня безнадзейным, Хрыстос, Збаўца мой, да Цябе малю, Уладар мірны, асьвяці мяне зьзяньнем Тваім, бо апрача Цябе іншага Бога ня ведаем.

Прысьпеў: Сьвяціцель Хрыстовы Мікалай, малі Бога аб нас.

Богадагаджальным жыцьцём, трыдобрым, адукаваны, асуджэньням непраўдзівым ад мяча памерці, вызваліў ты клікаючага да Уладара Хрыста: апрача Цябе іншага Бога ня ведаем.

Прысьпеў: Сьвяціцель Хрыстовы Мікалай, малі Бога аб нас.

Богадагаджальным жыцьцём, трыдобрым, адукаваны, прысудам непраўдзівым ад мяча памерці, вызваліў ты клікаючага да Уладара Хрыста: апрача Цябе іншага Бога ня ведаем.

Слава Айцу, і Сыну, і Сьвятому Духу.

Цяпер на Нябёсах спрадвечную славу бачыўшы, невымоўных зорак Боскіх асалоджываясь зьзяньнем, абарані мяне маленьнем тваім, звышгодны дагаджальнік Боскі, усяслаўны сьвяціцель наш Мікалай.

Цяпер і заўсёды, і на вякі вякоў. Амін.

Багародзічны: Дзеля уздыму вобраза Твайго, пахаванага запаламі, Збаўца, ад нябесных сышоў хароў, увасобіўшыся ад Дзевы. Зьявіўся Цябе клікаючым: апрача Цябе іншага Бога ня ведаем.

Катавасія: Пазбаў ад бед слуг тваіх, сьвяціцель Хрыстовы Мікола, якія усе ў Боге да цябе молім, да хуткага дапаможніка і праўдзівага абаронцы, і малельніка да Збаўцы аб душах нашых. (паклон)

Песьня 6.

Ірмас: У бяздоньні грахоў паланёны, да неасягнай Тваёй міласэрнасьці клікаю: ад сьмерці, Божа, мяне збаў.

Прысьпеў: Сьвяціцель Хрыстовы Мікалай, малі Бога аб нас.

Праўдзіва перамогі вянец, звышгодны Мікалай, на галаву тваю годна кладзецца, як пераможца слаўны, цябе клікаючых выратуй.

Прысьпеў: Сьвяціцель Хрыстовы Мікалай, малі Бога аб нас.

Праўдзіва перамогі вянец, звышгодны Мікалай, на галаву тваю годна кладзецца, як пераможца слаўны, цябе клікаючых выратуй.

Слава Айцу, і Сыну, і Сьвятому Духу.

Забіваюць мяне, сьвяты ойча Мікалай, грахі і запаламі злымі апаноўваюць, малю: з’явісь выратаваць мяне і скіруй да прыстанку волі Боскай.

Цяпер і заўсёды, і на вякі вякоў. Амін.

Багародзічны: На Цябе спадзяваньня маем, Маці і заўсёды Дзева, выратаваньня нашага, і Цябе малельніцу нашу, цьвёрдую і няпахістную клічам.

Катавасія: Пазбаў ад бед слуг тваіх, сьвяціцель Хрыстовы Мікола, якія усе ў Боге да цябе молім, да хуткага дапаможніка і праўдзівага абаронцы, і малельніка да Збаўцы аб душах нашых. (паклон)

Слава Айцу, і Сыну, і Сьвятому Духу, цяпер і заўсёды, і на вякі вякоў. Амін.

Кандак, тон 3: У Мірах Лікійскіх сьвяты Мікалай сьвяціцелям быў, Хрыстова Эвангельля звышгодна выканаў, паклаў душу сваю за людзей сваіх, і выратаваў ня вінаватых ад сьмерці. Праз гэта асьвяціўся і выявіўся годным вялікіх таямніц дабрыні Боскай.

Ікас: Апяем цяпер сьвяціцеля сьпевамі, мір-лікійскіх людзям пастыра і настаўніка, ды малітвамі яго адукуемся. Бо ён зьявіўся чыстым, нятленным духам, Хрысту прыносячы ахвяру годную, чыстую і богапрыемную, як сьвяціцель, ачышчаны душой і целам, і праўдзівы Царквы прадстаяльнік і абаронца, і вялікая таямніца дабрыні Боскай.

Песьня 7

Ірмас: Ідалу залатому тры юнака адмовіліся служыць па бязбожнаму загаду. Але ў полымя кінутыя, прахалоду атрымалі сьпяваючы: дабраслаўлёны Бог бацькоў нашых.

Прысьпеў: Сьвяціцель Хрыстовы Мікалай, малі Бога аб нас.

Вострымі спакусамі апанаваны я, і моцна спакушаем, і да брамы пекла набліжаюся, адчаем паланяемы. Выратуй мяне малітвамі тваімі, звышгодны Мікалай, і уздымі сьпяваць: дабраславёны Бог бацькоў нашых.

Прысьпеў: Сьвяціцель Хрыстовы Мікалай, малі Бога аб нас.

Вострымі спакусамі апанаваны я, і моцна спакушаем, і да брамы ада набліжаюся, адчаем паланёны. Выратуй мяне малітвамі тваімі, звышгодны Мікалае, і уздымі сьпяваць: дабраславёны Бог бацькоў нашых.

Слава Айцу, і Сыну, і Сьвятому Духу.

Нязыходзячага сьвятла Нярэчавымі праменьнямі асьвятлёны, знаходзячыхся у цемры бед і зла вызвалі, і далучы да радасна сьпяваючых: дабраслаўлёны Бог бацькоў нашых.

Цяпер і заўсёды, і на вякі вякоў. Амін.

Багародзічны: Малі Сына Твайго і Госпада, Дзева Чыстая, паланёных жахлівымі грахамі і спакусай зьмяінай, Крывёй Яго Годнай вызваліць сьпяваючых: дабраслаўлёны Бог бацькоў нашых.

Катавасія: Пазбаў ад бед слуг тваіх, сьвяціцель Хрыстовы Мікола, якія усе ў Боге да цябе молім, да хуткага дапаможніка і праўдзівага абаронцы, і малельніка да Збаўцы аб душах нашых. (паклон)

Песьня 8.

Ірмас: У печ вогненую да дзяцей жыдоўскіх сышоўшага, і полымя на холад ператварыўшага Бога, апявайце усе справы Госпада, і уздымайце Яго ва усе стагодзьдзя.

Прысьпеў: Сьвяціцель Хрыстовы Мікалай, малі Бога аб нас.

Як добры і міласэрны, у глыбінях грахоўных знаходзячыся клічам, вызвалі сьвяты Мікалай, выратаваньня падай малітвамі тваімі да Збаўцы Хрыста, сьвяціцель.

Прысьпеў: Сьвяціцель Хрыстовы Мікалай, малі Бога аб нас.

Як добры і міласэрны, у глыбінях грахоўных знаходзячыся клічам, вызвалі сьвяты Мікалай, выратаваньня падай малітвамі тваімі да Збаўцы Хрыста, сьвятасьці выява.

Слава Айцу, і Сыну, і Сьвятому Духу.

Цудатворца сьвяты неасягальны розумам, і слуга Нябесным сілам богамудры, архірэй верны, нашых грахоў прабачэньня малі Збаўцу, сьвятасьці выява.

Цяпер і заўсёды, і на вякі вякоў. Амін.

Богародзічны: Пакутваем мы цяпер розумам, у бяхдоньні грахоўныя паўшыя, бо рознымі нападамі злога паланёныя. Але Ты, Дзева, вылякуй запалы злыя ў сьвятло нас апранаючы.

Катавасія: Пазбаў ад бед слуг тваіх, сьвяціцель Хрыстовы Мікола, якія усе ў Богу да цябе молім, да хуткага дапаможніка і праўдзівага абаронцы, і малельніка да Збаўцы аб душах нашых. (паклон)

Песьня 9.

Ірмас: Безпачатковага Айца Сын, Бог і Госпад, увасобіўшыся ад Дзевы нам зьявіўся, змрочаных асьвяціць і сабраць раскіданых, таму Усяхвальную Багародзіцу узносім.

Прысьпеў: Сьвяціцель Хрыстовы Мікалай, малі Бога аб нас.

Сьвятлом дабрыні богамудра адукаваны, і сьвяцільнікам набожнасьці праўдзіва быў, у бедах знаходзячыхся выратоўваеш, і тых, што ў бяздоньнях грахоўных збаўляеш, і нагадоўваеш патрабуючых, звышгодны.

Прысьпеў: Сьвяціцель Хрыстовы Мікалай, малі Бога аб нас.

Сьвятлом дабрыні богамудра адукаваны, і сьвяцільнікам набожнасьці праўдзіва быў, у бедах знаходзячыхся выратоўваеш, і тых, што ў глыбінях грахоўных збаўляеш, і нагадоўваеш патрабуючых, звышгодны.

Слава Айцу, і Сыну, і Сьвятому Духу.

У раю усяжаданым цяпер перабываеш, невымоўную Славу бачыш праўдзіва, зь Нябеснай вышыні на апяваючых цябе глядзіш, ад запалаў злых збаўляючы, боганосец усяслаўны.

Цяпер і заўсёды, і на вякі вякоў. Амін.

Багародзічны: Прымудрасьць, і Сіла, і Слова супасаднае Айцу, Дзева Чыстая, Яго ж зачала праўдзіва, ад Сваёй Усячыстай крыві, Багамаці. Жывы Храм прымаем, і Яго, па сутнасьці сябе зьяднаўшага непадзельна.