САБОР АРХАНЁЛА МІХАЛА І ЎСІХ НЯБЕСНЫХ АНЁЛЬСКІХ СІЛАЎ

(8 лістапада)

Гэта ёсьць галоўнае сьвята ў гонар сьв. Анёлаў. Яно прысьвечана сьв. Арханёлу Міхалу, кіраўніку войска нябеснага. Па старажытным пераказам, сатана, калісьці сьвятлейшы больш усіх духаў нябесных і таму названы Люцыфэрам, упаў у самалюбства, гонар і злосьць ды спакусіў шмат іншых духаў. Арханёл Міхал сабраў войска набожных Анёлаў. Міхал і ягоныя Анёлы абвясьцілі зьмею вайну. І зьмей ваяваў са сваімі анёламі, але не вытрымалі. І ўжо не знайшлося ім месца на небе. І спынены быў зьмей вялікі, цмок старажытны, які завецца злы і сатана, што зьнішчае сусьвет, і скінуты быў на зямлю, а зь ім і ягоныя анёлы былі скінутыя (Адкр. 10:7–9)ю Анёлы ўслаўлялі Ўсясьвятую Тройцу сьпевам “Сьвят, Сьвят, Сьвят, Госпад Саваоф! Поўна неба і зямля славы Тваёй!”

Анёлы сочаць за кожным чалавекам. Аб гэтым сьведчыць Сьвятое Пісаньне. Патрыярх Якаў бачыў Бога і Анёлаў (Быц. 28:12–15). Дабраслаўляючы сваіх унукаў, Ізраіль прамовіў: “Анёл, які ратуе мяне ад усякага ліха, каб дабраславіць хлопчыкаў гэтых” (Быц. 48:16). Анёл Боскі ахоўваў палкі сыноў ізраільскіх у час іх выхаду зь Эгіпту (Вых. 14:19). У Псальме 90 гаворыцца: “Ліха цябе не спаткае, і пошасьць жытла твайго не зачэпіць; бо анёлам Сваім наказвае пра цябе – ахоўваць цябе на ўсіх дарогах тваіх, і на руках цябе панясуць, каб не спатыкнуўся ты аб камень нагою тваёю” (Пс. 90:10-12).

Апостал Павал у пасланьні да жыдоў гаворыць: “Ці ж ня ўсе яны службовыя духі, пасыланыя на служэньне тым, якія маюць успадкаваць збавеньне?” (Жыд. 1:14)

І Сам Ісус Хрыстос прамовіў пакорлівым веруючым: “Глядзеце, не пагарджайце ніводным з малых гэтых; бо кажу вам, што анёлы іх на нябёсах заўсёды бачаць аблічча Айца Майго Нябеснага.” (Мц. 18–10)

Сьвяты Дыянісій, вучань апостала Паўла, навучае нас, што ўсе анёлы падзяляюцца на тры герархіі, а кожная герархія, у сваю чаргу – на тры чына. У першай найвышэйшае герархіі стаяць чыны, найбольш блізкія да Ўсясьвятой Тройцы: сэрафімы, хэрувімы і пасады. Сэрафімы – анёлы падобныя на полымя – атачаюць Пасад Боскі і сьпяваюць Госпада дзень і ноч, як гэта было адкрыта сьвятому прароку Ісаі ў бачаньні “Вакол Яго стаялі серафімы; у кожнага зь іх па шэсьць крылаў: двума засланяў кожны аблічча сваё, і двума засланяў ногі свае, і двума лётаў. І клікалі адзін аднаму і казалі: Сьвяты, Сьвяты, Сьвяты Гасподзь Саваоф! уся зямля поўная славы Ягонай!” (Іс. 6:2–3) Яны палаюць любоўю да Бога і гэтую любоў запальваюць у сэрцах людзей. Хэрувімы зьзяюць сьвятлом і веданьнем Бога, разуменьнем таямніц Боскіх і адукоўваюць людзей. Пасады служаць правасудзьдзю Боскаму і сілу гэтага правасудзьдзя надаюць зямным пасадам, значыцца царам і ўладарам зямлі.

У другой герархіі таксама стаяць тры чына: ўладары, сілы і ўлады. Анёлы–ўладары называюцца так паколькі яны ўладараць над ніжэйшымі чынамі, уладараць любоўна, з жаданьнем і радасьцю, служачы Госпаду і Ягоным слугам. Яны надаюць сілы зямной уладзе і ўзмацняюць душы тых людзей, якія змагаюцца зь злымі запаламі і спакусамі. Анёлы сілы напоўнены Боскай моцы, па волі Госпада робяць вялікія цуды на славу Боскую, яны надаюць цудатворнае сілы сьвятым дагаджальнікам і дапамагаюць кожнаму чалавеку цярпець бяду і слабасьць. Анёлы ўлады маюць асаблівую ўладу над злымі духамі: яны адганяюць варожую сілу, якая намагаецца спакусіць сьвятых падзьвіжнікаў, і дапамагаюць людзям у барацьбе са злымі духамі.

На ніжэйшай ступені нябеснае герархіі таксама тры чына: кіраўніцтва, архангелы і анёлы. Анёлы кіраўніцтва стаяць над ніжэйшымі анёламі. Ім Госпад даручае кіраваць дзяржавамі, ўладаньнямі і гарадамі. Яна ставяць у сьвеце кіраўнікоў і дапамагаюць ім выконваць іх абавязкі на дабро людзей і на славу Боскую. Архангелы – гэта вялікія дабравесьнікі, якія абвяшчаюць людзям таямніцы Боскія. Напрыклад, архангел Гаўрыіл абвясьціў Дзеве Марыі аб нараджэньні ад Яе Хрыста Выратавальніка. Найніжэйшы чын – гэта проста анёлы, яны найбольш блізкія да людзей. Між імі ёсьць і анёлы–ахоўнікі. Такі анёл даецца кожнаму хрысьціяніну пры сьвятым хрышчэньні. Ён абараняе нас ад усялякага зла і навучае нас праўдзіваму хрысьціянскаму жыцьцю і вечнаму выратаваньню. Такім чынам, мы павінны дбаць аб тым, каб анёл–ахоўнік заўсёды знаходзіўся пры нас і не пакідаў нас. А дзеля гэтага мы мусім часьцей зьвяртацца да яго зь малітвай і жыць так, каб не абражаць яго сваімі брыдкімі ўчынкамі і паганымі словамі, бо ў калі мы сябе кепска паводзім – ён, як істота сьвятая і бязгрэшная, пакідае нас, а пасьля гэтага можа напасьці на нас вораг, наш злы спакусьнік.

8 лістапада Праваслаўная Царква кожны год сьвяткуе сьв. Арханёла Міхала, які ахоўвае Царкву і ўслаўляе Бога, і ўсіх сіл нябесных, безцялесных, услаўляючы веліч Усясьвятой Тройцы. Арханёл Міхал ёсьць першы ахоўнік людзей.

На службе Божай сьпяваюць: “Узьвялічваем цябе, сьвяты арханёл Міхал, і ўсіх вас, анёльскія сілы нябесныя, што ва ўсялякі час услаўляеце Госпада”.

Усталяваньне царкоўнага сабору ў гонар нябеснага сабору адносіцца да старажытных часоў хрысьціянства. Ужо ў IV ст. у гонар Арханёла Міхала былі пабудаваны храмы. У V ст. Анатоль – Патрыярх Канстантынопаля, у VІІІ ст. Ян Дамаскін, у ІХ Рыгор Ніканідыйскі, Студыт, Візантый, а таксама Арсеній Канстантынопальскі, Кіпрыян і Яфрэм Карыйскія напісалі шмат сьвятых сьпеваў на дзень сабору ў гонар Арханёла Міхала і ўсіх сіл нябесных, безцялесных.

Трапар сьвята

Нябесных сіл арханёлы, / заўсёды молім мы вас, нягодныя, / каб вашымі малітвамі ахоўвалі і покрывам вашай славы нябеснай / абаранялі вы нас, якія зь любоўю прыпадаюць да вас і клічуць: / Ад бед выратоўвайце нас, як кіраўнікі сіл нябесных.

СЛОВА ПРЫ ПАКЛІКАНЬНІ ЯПІСКАПА ГЭРМАНА (УАПЦ)

Ваша Сьвятасьць, Кіраўнік Украінскае Аўтакефальнае Праваслаўнае Царквы, багамудры архіпастыры! Сёньня я, грэшны, стаю прад Богам ў Ягоным Сьвятым храме на Кіеўскіх гарах, дзе дзьве тысячы гадоў таму дабраславіў Сьвяты апостал Андрэй Першапакліканы. Уяўляючы сябе тыя старажытныя часы і бачачы сёньняшнюю веліч гэтае працы, пакорліва схіляю галаву прад саборам архірэяў, ведаючы, якая вялікая адказнасьць лажыцца на мае плечы. Ведаю, што “калі хто япіскапства жадае, добрае справы жадае.” (1 Цім. 3:1), ды ўсё ж поўны набожнага трапятаньня, бо жадаю зрабіцца сапраўды пастырам добрым, які “аддае жыцьцё сваё за авечкі” (Ян. 10:11).

Узгадываю гады свайго юнацтва, калі сьвядома пераступіў царкоўны парог. У той, яшчэ ваяўніча – атэістычны час, я намагаўся як губка насыціць сябе ведамі аб Богу. Мяне цікавіла ўсё: Сьвятое Пісьмо, літургічная традыцыя Праваслаўнае Царквы, і шмат чаго іншага. Па Задуму Боскаму мяне судзілася зрабіцца сьвятаром, служыцелям алтару Госпада, потым Бог даў мне паслужыць Яму ў манаскім чыне.

Цяпер, рыхтуючыся прыняць мілату япіскапскую, малюся разам зь Давыдам: “навучы мяне, Госпадзе, шляху Твайму” (Пс. 26:11), бо толькі бяздумны можа спадзявацца на самога сябе, свае веды і досьвед.

Мне вызначана зьдзяйсьняць архірэйскае служэньне на маёй роднай Букавіне, дзе набожна жывуць праваслаўныя людзі шматлікіх нацыянальнасьцяў і мне жадаецца зрабіцца для сваіх землякоў не толькі архірэям, які адмініструе, а сапраўдным духоўным айцом.

У дзень маёй Пяцідзесятніцы прашу Вас, Ваша сьвятасьць, сьвяціцелі Боскія, быць мне добрымі настаўнікамі, падтрымаць мяне сваімі мудрымі бацькоўскімі парадамі і настаўленьнямі, каб калі прыйдзе мой час даць адказ за сваё служэньне прад Кіраўніком пастыраў – Хрыстом, я мог упэўнена прамовіць: “вось, Я і дзеці, якіх даў Мне Бог” (Жыд. 2:13). Амін.

http://uaoc.net/2009/11/17/slovo-jepyskopa-hermana/#more-495

МАЛІТВА ДЛЯ ПАЧАТКОЎЦАЎ

Мітрапаліт Суражскі Антоній

Мы усё – пачаткоўцы, і я не зьбіраюся праводзіць курс лекцый, але проста жадаю падзяліцца некаторым з таго, што я пазнаў, часткай зь уласнага досьведу, а яшчэ больш, мабыць, зь досьведу іншых.

Малітва аб сваёй сутнасьці – сустрэча, сустрэча душы і Бога; але для таго, каб сустрэча стала рэальнай, абедзьве асобы, якія ў ёй удзельнічаюць, павінны быць сапраўды самімі сабой. Паміж тым, мы ў велізарнай ступені нерэальныя, і Бог, у нашых узаемаадносінах, так часта нерэальны для нас: мы думаем, што зьвяртаемся да Бога, а на справе зьвяртаемся да выявы Бога, створанай нашым уяўленьнем; і мы думаем, што стаім перад Ім са усёй праўдзівасьцю, тады як на справе выстаўляем замест сябе кагосьці, хто не зьяўляецца нашым сапраўдным “я”, – актор, падстаўная асоба, тэатральны пэрсанаж. Кожны зь нас уяўляе сабой у адзін і тое ж час некалькі розных асоб; гэта можа быць вельмі багатым і гарманічным спалучэньнем, але можа быць і вельмі няўдалым злучэньнем супярэчных адзін аднаму асоб. Мы бываем рознымі ў залежнасьці ад акалічнасьцяў і асяродзьдзя: розныя асобы, сустракаючыся зь намі, ведаюць у нас цалкам розных людзей, па рускай прыказцы: “Малайчына супраць авечак, а супраць малайчыны і сам авечка”. Як часта гэта бывае: кожны зь нас можа успомніць сярод сваіх знаёмых даму, якая – сама ветласьць з чужымі і існая фурыя ў сябе дома, або грознага начальніка, які ў сямейным крузе – увасабленьне пакорнасьці.У справе малітвы першая наша цяжкасьць – знайсьці, якая зь нашых асоб павінна выступіць для сустрэчы з Богам. Гэта няпроста, таму што мы настолькі не абвыклі быць самімі сабой, што шчыра не ведаем, якая зь усіх асоб і ёсьць гэта сапраўднае “я”. І мы не ведаем, як яго знайсьці. Але калі бы мы прысьвячалі некалькі хвілін у дзень на то, каб удумацца ў свае учынкі і адносіны зь людзьмі, то, магчыма, вельмі наблізіліся бы да адкрыцьця гэтага; мы заўважылі бы, якім чалавекам мы былі пры сустрэчы з такім-та і такім-та, і кім – ужо зусім іншым – калі рабілі то або гэта. І мы маглі бы спытаць сябе: калі жа я быў сапраўды самім сабой? Можа быць, ніколі, можа быць, толькі на долю сэкунды або да вядомай ступені пры адмысловых акалічнасьцях, зь вызначанымі людзьмі. І вось, у гэтыя пяць або дзесяць хвілін, якія вы можаце вылучыць, – а я упэўнены, што на працягу дня гэта можа кожны,– вы выявіце, што няма для вас нічога больш сумнага, чым застацца сам-насам зь самім сабой. Звычайна мы жывем як бы адлюстраваным жыцьцём. Справа не толькі ў тым, што мы уяўляем сабой, у залежнасьці ад акалічнасьцяў, цэлую сэрыю розных асоб, але і самае жыцьцё, якая ў нас ёсьць, вельмі часта зусім не наша, – гэта жыцьцё іншых людзей. Калі вы зазірнёце ў саміх сябе і вырашыцеся спытаць сябе, як часта вы паступаеце, зыходзячы зь самых глыбінь сваёй асобы, як часта вы выяўляеце сваё праўдзівае “я”, то убачыце, што гэта бывае вельмі рэдка. Занадта часта мы пагружаныя ў розныя дробязі, якія атачаюць нас; дык вось, на працягу гэтага часу, гэтых кароткіх хвілін засяроджанасьці трэба пакінуць усё, што не зьяўляецца жыцьцёва важным.

Вы рызыкуеце, вядома, у такім разе, што вам будзе сумна сам-насам зь самім сабой; ну што ж, хай будзе сумна. Але гэта не азначае, што нічога не застаецца ў нас, таму што ў глыбіні нашай істоты мы створаныя па выяве Боскай і гэтае сьцягваньне усяго непатрэбнага вельмі падобна на расчыстку выдатнага старажытнага сьценнага жывапісу або карціны вялікага майстра, якую на працягу стагодзьдзяў, па-над сапраўднай прыгажосьцю, створанай майстрам, зафарбоўвалі пазбаўленыя густу людзі. Спачатку чым больш мы расчышчаем, тым больш зьяўляецца пустэчы, і нам здаецца, што мы толькі напсавалі тамака, дзе было хоць некалькі прыгажосьці; хай трохі, але хоць колькі-та. А затым мы пачынаем адчыняць сапраўдную прыгажосьць, якую вялікі майстар уклаў у свой твор; мы бачым убоства, затым прамежкавую блытаніну, але ў той жа час можам прадбачыць і сапраўдную прыгажосьць. І тады мы выяўляем, што мы такое: убогая істота, якое патрабуецца ў Богу, але патрабуецца ў Ім не для таго, каб запоўніць пустэчу, а для таго, каб сустрэцца зь Ім.

Такім чынам, прыступім да гэтага і, акрамя таго, кожны вечар на працягу тыдня будзем маліцца такімі, вельмі простымі словамі:

“Дапамажы мне, Божа, вызваліцца ад усяго падробленага і знайсьці маё сапраўднае “я”.

Гора і радасьць, гэтыя два вялікіх дарунка Боскіх, часта бываюць момантам сустрэчы зь самім сабой, калі мы пакідаем усе свае малпіны выкруты і становімся непаражальнымі, недасягальнымі для усёй хлусьні жыцьця.

Наступная наша задача – дасьледаваць праблему рэальнага Бога, бо цалкам відавочна, што калі мы вырашаем зьвяртацца да Бога, гэты Бог павінен быць рэальны. Усе мы ведаем, што такое клясны настаўнік для школьніка; калі школьнік павінен да яго зьявіцца, ён ідзе да яго толькі як да кляснага кіраўніка, і пакуль ён не вырасьце і не выйдзе з-пад яго улады, яму ніколі не прыходзіць у галаву, што клясны кіраўнік – чалавек. Школьнік думае аб ім у катэгорыях яго функцый, але гэта пазбаўляе асобу настаўніка усіх чалавечых рыс, і таму ніякі чалавечы кантакт зь ім немагчымы.

Іншы прыклад: калі юнак закаханы ў дзяўчыну, ён надзяляе яе разнастайнымі дасканаласьцямі; але яна можа не мець ні аднаго зь іх і вельмі часта гэтая істота, сфабрыкаваная зь нічога, і на самай справе ёсьць “нішто”, апранутае ў неіснуючыя вартасьці. Тут ізноў-такі не можа быць кантакту, таму што юнак зьвяртаецца да кагосьці неіснуючага. Гэта дакладна і ў стаўленьні да Бога. У нас маецца вызначаны запас разумовых або глядзельных выяў Бога, сабраны з кніг, набытых ў храме, з таго, што мы чулі ад дарослых, калі былі дзецьмі, а магчыма, і ад сьвятароў, калі сталі старэйшыя. І вельмі часта гэтыя выявы не даюць нам сустрэць рэальнага Бога. Яны не зусім ілжывыя, таму што ў іх ёсьць доля ісьціны, і разам з тым яны цалкам не адпавядаюць рэальнаму Богу. Калі мы жадаем сустрэць Бога, мы павінны, зь аднаго боку, карыстацца веданьнем, якое мы набылі, будзь то асабіста, будзь то праз чытаньне, чуваньне, слуханьне, але, акрамя таго, крочыць і далей.

Сёньняшняе наша веданьне аб Богу ёсьць вынік учорашняга досьведу, і калі мы будзем зьвяртацца тварам да Бога такому, якім мы Яго ведаем, мы заўсёды будзем паварочвацца сьпіной да сучаснасьці і будучыні, гледзячы толькі на сваё уласнае мінулае. Паступаючы так, мы спрабуем сустрэць не Бога, а тое, што ужо ведаем аб Ім. Гэта ілюструе функцыю багаслоўя, паколькі багаслоўе – гэтае усё наша чалавечае веданьне аб Богу, а не то малое, што мы асабіста ужо спасьціглі і пазналі аб Ім. Калі вы жадаеце сустрэцца з Богам такім, які Ён ёсьць у рэчаіснасьці, вы павінны прыходзіць да Яго зь вядомым досьведам, каб ён падвёў вас бліжэй да Бога, але затым пакінуць гэты досьвед і стаяць не перад Богам, Якога вы ведаеце, а перад Богам, разам ужо вядомым і яшчэ невядомым.

Што жа будзе далей? Нешта зусім простае: Бог, Які вольны прыйсьці да вас, адклікацца, адказаць на вашы малітвы, можа прыйсьці і даць вам адчуць, адчуць Сваю прысутнасьць; але Ён можа і не зрабіць гэтага; Ён можа даць вам адчуць Сваю рэальную адсутнасьць, і гэты досьвед гэтак жа важны, як і першы, таму што ў абодвух выпадках вы датыкаецеся да рэальнасьці Боскага права адклікацца або не адклікацца.

Такім чынам, паспрабуйце знайсьці сваё сапраўднае “я” і паставіць яго тварам да твару перад Богам, такім, які Ён ёсьць, адмовіўшыся ад усіх ілжывых выяў або ідалаў Бога. І каб дапамагчы вам у гэтым, каб даць вам апору ў гэтым высілку, я прапаноўваю вам на працягу аднаго тыдня маліцца наступнымі словамі:

“Дапамажы мне, Божа, вызваліцца ад усякай ілжывай Тваёй выявы, чаго бы мне гэта ні каштавала”.

У пошуках свайго сапраўднага “я” мы можам выпрабаваць не толькі нуду, аб якой я казаў, але і жах, і нават адчай. Гэтая галізна душы прыводзіць нас у пачуцьцё; тады-та мы і можам пачаць маліцца. Першае, чаго варта пазьбягаць – хлусьні Богу; гэта здаецца цалкам відавочным, і усе жа мы не заўсёды які робіцца так. Будзем размаўляць з Богам адкрыта, скажам Яму, хто мы такія; не таму што Ён не ведае гэтага; але адна справа – прымаць той факт, што хтосьці нас любячы ведае усё аб нас, і зусім іншае – мець мужнасьць і сапраўдную любоў да гэтай асобы, каб казаць зь ім праўдзіва і сказаць яму усё аб сабе. Скажам Богу адкрыта, што нам не па сабе, калі мы вось так каштуем перад Ім, што ў нас няма сучаснасьці жаданьні сустрэцца зь Ім, што мы стомы і упадабалі бы легчы спаць. Але пры гэтым трэба сьцерагчыся вольнасьці або проста дзёрзкасьці: Ён – Бог наш. Пасьля гэтага лепш за ўсё было бы радасна заставацца ў Яго прысутнасьці, як мы бываем з горача любімымі людзьмі, зь якімі ў нас існуе сапраўдная блізкасьць. Мы не выпрабоўваем такі радасьці і такой блізкасьці зь Ім, каб проста сядзець і глядзець на Яго і быць шчасьлівымі. А калі ужо нам прыходзіцца казаць, то хай гэта будзе сапраўдная гутарка. Перакладзем усе нашы клопаты на Бога, і, распавёўшы Яму усё, так, каб Ён гэта пазнаў ад нас саміх, пакінем апеку аб сваіх клопатах, перадаўшы іх Богу. Зараз, калі Ён пасьвячоны ў нашы клопаты, нам не пра што больш турбавацца: мы можам вольна думаць аб Ім.

Практыкаваньне гэтага тыдня варта, відавочна, далучыць да практыкаваньняў папярэдніх тыдняў; яно будзе складацца ў тым, каб вучыцца, паставіўшы сябе перад Богам, перадаваць Яму усе нашы клопаты да адзінай, а затым пакідаць апеку аб іх; і каб атрымаць у гэтым дапамога, будзем зь дня ў дзень паўтараць зусім простую і пэўную малітву, якая вызначыць нашы паводзіны ў нашых адносінах з Богам:

“Дапамажы мне, Божа, пакінуць усе мае клопаты і засяродзіць мае думкі на Табе Адным”.

Калі бы мы не перадалі сваіх клопатаў Богу, яны стаялі бы паміж Ім і намі падчас нашай сустрэчы; але мы бачылі таксама, што наступным рухам – і гэта вельмі важна – мы павінны пакінуць апеку аб іх. Мы павінны зрабіць гэта ў акце даверу, верачы Богу настолькі, каб перадаць Яму трывогі, якія мы жадаем зьняць са сваіх плечаў. Але што ж затым? Мы як быццам спустошылі сябе, у нас ці ледзь нешта засталося, – што нам рабіць далей? Мы не можам заставацца пустымі, таму што тады мы напоўнімся не тым, чым варта, – пачуцьцямі, думкамі, хваляваньнямі, успамінамі і г.д. Нам трэба, я думаю, памятаць, што сустрэча не азначае аднабаковую прамову зь нашага боку. Гутарачы, мы не толькі выказваемся, але і выслухоўваем тое, што мае сказаць суразмоўца. А для гэтага трэба навучыцца маўчаць; хоць гэта і здаецца дробязьзю, гэты момант вельмі важны.

Памятаю, калі я прыняў сьвятарства, адной з першых прыйшла да мяне за парадай адна бабулька і сказала: “Айцец, я малюся амаль бесьперапынна чатырнаццаць гадоў, і ў мяне ніколі не было пачуцьця Боскай прысутнасьці”. Тады я спытаў: “А ці давалі вы Яму уставіць слова?” – “Ах, вось што, – сказала яна. – Не, я сама казала Яму увесь час, – няўжо малітва не ў гэтым?” – “Не, – адказаў я, – думаю, што не ў гэтым; і вось, я прапаноўваю, каб вы вылучылі пятнаццаць хвілін у дзень і проста сядзелі і займаліся вязаньнем перад тварам Боскім”. Так яна і зрабіла. Што жа выйшла? Вельмі хутка яна прыйшла зноў і сказала: “Дзіўна, калі я малюся Богу, гэта значыць калі кажу зь ім, я нічога не адчуваю, а калі сяджу ціха, асобай да асобы зь Ім, то пачуваюся як бы агорнутай Яго прысутнасьцю”. Вы ніколі не зможаце маліцца Богу па-сапраўднаму і ад усяго сэрца, калі не навучыцеся захоўваць маўчаньне і цешыцца цуду Яго прысутнасьці, або, калі заўгодна, знаходжаньню тварам да твару зь Ім, нават калі вы Яго і не бачыце.

Вельмі часта, сказаўшы усе, што мы мелі сказаць, і пасядзеўшы некаторы час, мы зьдзіўляемся, што жа рабіць далей. Далей, я думаю, трэба чытаць якія-небудзь зь існых малітваў. Некаторыя знаходзяць гэта залёгкім і ў той жа час бачаць небясьпеку прыняць за сапраўдную малітву простае паўтор таго, што калісьці сказаў хтосьці іншы. Сапраўды, калі гэта проста мэханічнае практыкаваньне, яно не варта працы, але пры гэтым забываецца, што ад нас саміх залежыць, каб яно не было мэханічным – калі мы будзем прамаўляць словы уважліва. Іншыя жаляцца, што гатовыя малітвы чужыя ім, таму што гэта не зусім тое, што выказалі бы яны самі, гэта не іх выказваньне. У нейкім сэнсе гэтыя малітвы сапраўды чужыя, але толькі ў тым толькі, у якім карціна вялікага майстра чужая, незразумелая для вучня або музыка вялікага кампазытара – для пачаткоўца музыкі. Але ў тым-та і справа: мы ходзім на канцэрты, у мастацкія галерэі для таго, каб пазнаць, што такое сапраўдная музыка, сапраўдны жывапіс, каб фармаваць свой густ. І вось чаму, збольшага, мы павінны карыстацца гатовымі малітвамі – для таго, каб навучыцца, якія пачуцьці, якія думкі, якія спосабы выраза нам варта разьвіваць, калі мы прыналежым да Царквы. Гэта таксама дапамагае ў пэрыяд сухасьці, калі нам амаль няма чаго сказаць.

Кожны зь нас – гэта не толькі то убогае, аголенае да костак істота, якое мы выяўляем, застаўшыся сам-насам зь самімі сабой; мы яшчэ і выява Божы; і дзіцё Боскае, якое жыве ў кожным зь нас, здольнае маліцца самымі узьнёслымі, самымі сьвятымі малітвамі Царквы. Мы павінны памятаць гэта і карыстацца імі. Я прапаноўваю, каб да ранейшага практыкаваньня мы дадалі трохі маўчаньні, тры-чатыры хвіліны, і скончылі малітвай:

“Дапамажы мне, Божа, бачыць мае уласныя грахі, ніколі не асуджаць свайго блізкага, і уся слава ды будзе Табе!”

Перш чым пачаць казаць аб малітвах, пакінутых без адказу, я жадаю папытаць Бога, каб Ён адукаваў і мяне і вас, таму што гэта цяжкая і разам з тым такая жыцьцёва важная тэма. Гэта адно зь вялікіх спакус, якое кожны можа сустрэць на сваім шляху і з-за якога пачаткоўцам і нават людзям, маючымі малітоўны досьвед, бывае вельмі цяжка маліцца Богу. Так часта людзі моляцца і ім здаецца, што яны зьвяртаюцца да пустога неба.

Нярэдка гэта адбываецца таму, што малітва іх – бессэнсоўнае дзяцінства. Я памятаю, як адзін пажылы чалавек распавядаў мне, што ў дзяцінстве ён шмат месяцаў прасіў Бога дараваць яму дзівосную здольнасьць, якой валодаў яго дзядзька, – вымаць кожны вечар свае зубы бо рота і клясьці іх у шклянку зь вадой, і як шчасьлівы ён быў пазьней, што Бог не выканаў яго жаданьне. Часта нашы малітвы – такія жа дзяціныя, як і гэтая, і, вядома, яны застаюцца нязьдзейсьненымі. Мы вельмі часта бываем упэўненыя, што молімся правільна, але молімся мы пра нешта, што дакранаецца і іншых людзей, аб якіх мы зусім не думаем. Калі мы молімся аб спадарожным ветры сабе, мы не задумляемся аб тым, што гэта можа апынуцца бурай на моры для іншых, і Бог не выканае прашэньне, якое прынясе шкоду іншым.

Акрамя гэтых двух відавочных момантаў, ёсьць і іншы бок пытаньня, значна больш істотны і глыбокі: бывае, што мы молімся Богу ад усяго сэрца пра нешта, што са ўсіх пунктаў гледжаньня як быццам годна быць пачутым, і сустракаем адно маўчаньне, – а маўчаньне перанесьці значна цяжэй, чым адмова. Калі Бог скажа “не”, то з боку Бога гэта будзе ўсё жа добрай рэакцыяй, а маўчаньне ёсьць як бы адсутнасьць Бога, і яно вядзе нас да двух спакус: калі наша малітва не атрымлівае адказу, мы сумняваемся – або ў Богу, або ў сабе саміх. У стаўленьні Бога мы сумняваемся не ў Яго магутнасьці, не ў Яго уладзе зрабіць то, чаго мы жадаем, але ў Яго любові, Яго ўдзеле. Мы просім пра нешта вельмі важнае, а Ён як быццам не зьвяртае увагі; дзе ж Яго любоў, Яго спагада? Гэтая першая спакуса.

І ёсьць іншая спакуса. Мы ведаем, што, маючы веру з гарчычнае збожжа, мы маглі бы рухаць горамі, і калі бачны, што нічога не зрушваецца зь месца, то думаем: “Можа быць, гэта значыць, што вера мыючы ў чымсьці заганная, не праўдзіва?” Гэта ізноў-такі няслушна, і на гэта ёсьць іншы адказ: калі вы уважліва прачытаеце Эвангельле, то убачыце, што ў ім ёсьць толькі адна малітва, не атрымаўшая адказу. Гэта малітва Хрыста ў Гэфсіманскім саду. Але ў той жа час мы ведаем, што калі некалі ў гісторыі Бог прымаў удзел у кім-та, хто маліўся, то, вядома, менавіта ў Сваім Сыне перад Ягонай сьмерцю; і мы ведаем таксама, што калі быў нейкі прыклад дасканалай веры, то гэта было менавіта тады. Але Бог знайшоў, што вера Боскага Пакутніка досыць вялікая, каб вынесьці маўчаньне.

Бог не дае адказу на нашы малітвы не толькі тады, калі яны нявартыя, але і тады, калі Ён знаходзіць у нас такую веліч, такую глыбіню, – глыбіню і сілу веры, што Ён можа пакласьціся на нас, на тое, што мы будзем вернымі нават перад тварам Яго маўчаньня.

Я памятаю адну жанчыну, невылечна хворую; шмат гадоў яна жыла ў адчуваньні прысутнасьці Боскай, а затым раптам адчула Яго адсутнасьць – сапраўды рэальная адсутнасьць; яна напісала мне тады: “Калі ласка, моліцеся Богу, каб я ніколі не паддалася спакусе стварыць сабе ілюзію Яго прысутнасьці, замест таго каб прыняць Яго адсутнасьць”. Вера яе была вялікая. Яна была здольная вытрымаць гэтую спакусу, і Бог даў ёй выпрабаваць Сваё маўчаньне, Сваю адсутнасьць.

Запомніце гэтыя прыклады, прадумайце іх, таму што калі-небудзь вам, мусіць, прыйдзецца апынуцца ў такім жа становішчы.

Я не магу даць вам ніякага практыкаваньня; жадаю толькі, каб вы памяталі, што мы заўсёды павінны захоўваць нязьменнай сваю веру і ў любоў Боскую і ў нашу уласную сумленную, праўдзівую веру; і калі такая спакуса прыйдзе да нас, будзем маліцца малітвай, якая складаецца зь двух фраз, вымаўленых Самім Ісусам Хрыстом:

“У рукі Твае аддаю дух Мой; не Мая воля ды будзе, але Твая”.

Я паспрабаваў даць вам уяўленьне аб галоўных шляхах, якімі мы можам падысьці да малітвы; але ці азначае гэта, што, выканаўшы усё, мною прапанаванае, вы навучыцеся маліцца? Не, вядома, таму што малітва – гэта не проста высілак, якое мы можам зрабіць у момант, калі вырашаем маліцца; малітва павінна караніцца ў нашым жыцьці, і калі жыцьцё наша супярэчыць нашым малітвам або нашы малітвы не маюць нічога агульнага зь нашым жыцьцём, яны ніколі не будуць ні жывымі, ні рэальнымі. Вядома, мы можам знайсьці шчыліну і абыйсьці гэтую цяжкасьць, выключыўшы зь сваіх малітваў усё, што ў нашым жыцьці несумяшчальна зь малітвай, – усё то, чаго мы сарамацімся або што выклікае ў нас пачуцьцё няёмкасьці перад сабой. Але гэтым нічога не вырашыш.

Іншая цяжкасьць, зь якой мы стала сутыкаемся, гэта летуценнасьць: тады малітва наша выяўляе сэнтымэнтальны настрой, а не то, чым наша жыцьцё зьяўляецца па сваёй сутнасьці. Для гэтых двух цяжкасьцяў існуе адзін агульны дазвол, а менавіта: зьвязаць жыцьцё зь малітвай так, каб гэта было адзінае цэлае, рабіць сваю малітву жыцьцём. Вельмі вялікую дапамогу акажуць пры гэтым гатовыя малітвы, аб якіх я ужо казаў, таму што яны уяўляюць сабой аб'ектыўны, цьвёрды ўзор таго, як належыць маліцца. Вы можаце сказаць. што яны для нас ненатуральныя, і гэта дакладна, у тым сэнсе, што яны выяўляюць жыцьцё людзей невымерна больш вялікіх, чым мы самі, жыцьцё сапраўдных хрысьціян; але таму-та вы і можаце карыстацца імі, імкнучыся стаць такога роду людзьмі, для якіх гэтыя малітвы натуральныя.

Памятайце словы Хрыстовы: У рукі Твае аддаю дух Мой. Яны, зразумела, за межамі нашага уласнага досьведу; але калі зь дня ў дзень мы будзем вучыцца быць такога роду людзьмі, якія здольныя прамаўляць гэтыя словы шчыра, са усёй праўдзівасьцю, мы не толькі зробім сваю малітву рэальнай, мы самі станем рэальнымі – у новай, сапраўднай рэальнасьці станаўленьня сынамі Боскімі.

Калі вы возьмеце, напрыклад, тыя пяць малітваў, якія я прапанаваў вам, калі вы возьмеце адно за іншым кожнае з гэтых прашэньняў, калі вы паспрабуеце зрабіць кожнае зь іх па чарзе дэвізам, лёзунгам усяго дня, вы убачыце, што малітва стане крытэрам вашага жыцьця, яна дасьць вам аснову вашага жыцьця, але і жыцьцё ваша таксама будзе вашым судзьдзём – супраць вас або за вас, – вінавацячы вас у хлусьні, калі вы прамаўляеце гэтыя словы, або, наадварот, пацьвярджаючы, што вы верны ім. Бярыце кожную фразу кожнай малітвы, карыстайцеся ёю як правілам, дзень за днём, тыдзень за тыднем, пакуль не станеце такога роду чалавекам, для якога гэтыя словы зьяўляюцца самой жыцьцём.

Зараз нам час разьвітацца. Я быў бясконца рады гутарыць разумова зь вамі, бо мы аб'яднаныя малітвай і нашай агульнай цікавасьцю да духоўнага жыцьця. Ды будзе Госпад Бог з кожным зь вас і сярод нас на ўсе стагодзьдзі.

І перш чым мы разьвітаемся, я прапаноўваю чытачу прамовіць са мной адну кароткую малітву, якая злучыць нас перад пасадам Боскім:

“Госпадзі, не ведаю, чаго мне прасіць у Цябе. Ты Адзін ведаеш, што мне патрэбна. Ты любіш мяне больш, чым я умею любіць сябе. Дай мне бачыць патрэбы мае, якія утоеныя ад мяне. Не адважваюся прасіць ні крыжа, ні суцяшэньні, толькі маюся быць перад Табой. Сэрца маё Табе адчынена. Ускладаю усю надзею на Цябе. Ты бачыш патрэбы, якіх я не ведаю, бачыш і ствары са мной па літасьці Тваёй. Зьнішч і падымі мяне. Уразь і вылячы мяне. Нямею набожна і маўчу перад сьвятою Тваёю воляю, неспасьціжным для мяне Тваім лёсам. Прыношу сябе ў ахвяру Табе. Няма ў мяне жаданьня, акрамя жаданьня выканаць волю Тваю. Навучы мяне маліцца, Сам у мне маліся. Амін”.

У МАСКВЕ ЗАБІТЫ СЬВЯТАР ДАНІІЛ СЫСОЯЎ

У чацьвер увечар настаяцель храма Сьвятога Тамаша і яго пмагаты атрымалі агнястрэльныя раненьні. Храм разьмешчаны ў Паўднёвай адміністрацыйнай акрузе Масквы. Як паведамілі крыніцы ў праваахоўных органах сталіцы, невядомыя стралялі ў настаяцеля храма і яго памагаты прыкладна ў 23:10 - 23:20 на вуліцы Маскваречча ў Нагацінскам раёне Масквы. Напад было зьдзейсьнена ў храме. Ад атрыманых агнястрэльных раненьняў сьвятар памёр на месцы, яго памагаты быў цяжка паранены.

Вернікі даставілі цела сьвятара і яго параненага памагатага ў адзін з разьмешчаных непадалёк шпіталяў.

Сьвятара Данііла Сысоява ведалі як чалавека, які актыўна дапамагаў ахвярам розных сэкт і які не прымаў ні ў якім выглядзе таталітарных рэлігійных павеваў. Ён вёў місіянэрскія гутаркі і нават напісаў працы па вывучэньні дэструктыўных сэктанцкіх плыняў.

Айцец Данііл таксама вёў актыўную місіянерскую дзейнасць сярод мусульман, і неаднаразова атрымліваў пагрозы ад абаронцаў ісламу. А па дадзеных РІА “Навіны”, якое спасылаецца на словы параненага, страляўшы, хутчэй за усё, каўказец.

Айцу Даніілу было 35 гадоў. У яго засталася жонка і трое дзяцей.

Вечная памяць! Супакой Госпадзі яго душу ў месьці сьветлым, дзе праведнікі спачываюць.

СЛОВА ПРЫ ПАКЛІКАНЬНІ ЯПІСКАПА АФАНАСІЯ (УАПЦ)

Ваша Сьвятасьць, багамудры архіпастыры і сьвяціцелі Хрыстовы! Стаю сёньня прад вамі, прад Сьвятой Праваслаўнае Царквой і трапятаньні мі набожнасьці, а ў маёй душы гучаць словы праведнай Елізаветы: “І адкуль гэта мне …?” (Лк. 1:43) У той жа час, я ўсьвядомліваю сваю нямогласьць, хоць маю і ўпэўненасьць ў Задуму Боскім, у тым, што менавіта Госпад указаў Сваёй рукой на мяне, каб узьняць на невымоўную вышыню архіпастырскага служэньня. Калі Госпад Вашым рашэньнем ўвёў мяне да Сваёй Сіёнскае сьвятліцы, то гэта ўсяляе ў мае сэрца ўпэўненасьць, што Ён мяне не забыў, не пакінуў, а цяпер ставіць на ніву Сваю, дае ў мае нямоглыя рукі чапугу духоўнага пругу араць заляжалую глебу ўкраінскае духоўнасьці – зьбіраць раскіданых авечак ў адзіны статак Хрыстовы і весьці яе шляхам ісьціны, адданасьці Кіраўніку пастыраў – Ісусу Хрысту і Айчыне нашае Ўкраіне, бо гэта дзьве калеі аднаго шляху.

Плача і радуецца душа мая, бо разумею, куды крочу, за што бяруся і якое добрае і цяжкае ярмо кладу на свае плечы, а разам з гэтым разумею і ўсю адказнасьць прад Украінай і нашым, вякамі прыніжаным, гнаным, абдураным і разьяднаным народам. Менавіта гэта і зрабілася вызначальным у тым, што я, пасьля шматлікіх дзён і начэй, праведзеных у душэўных перажываньнях і пакутах, пакорна схіляю сваю галаву прад Вашым рашэньнем сьвяціцеляў і сьлёзна клікаю да Госпада: “Войча! …, не Мая воля, а Твая хай будзе” (Лк. 22:42). Усьвядомліваю таксама і тое, колькі камянёў ляжыць на ніве, якую давядзецца араць, і колькі тых камянёў паляціць у маю душу, на маю галаву ад супраціўнікаў і ворагаў украінскага праваслаўя і ўкраінскае Дзяржавы, апорай якой павінна зрабіцца зьяднаная Праваслаўная Царква.

Яшчэ сьвятамучанік Ігнацій Боганосец вучыў, што “без япіскапа няма Царквы” і “хто ня ёсьць зь япіскапам, той не з Хрыстом”, таму, усьведамляючы гэта, а таксама і тое, што той, хто не знаходзіцца ў еднасьці зь ісьцінай украінскай Царквой, але гаворыць, што ён за вольную Украіну, ёсьць непраўдзівы, прымаю ваш давер быць мне, нягоднаму, япіскапам для народу Боскага, які прагне да выратаваньня. Хай будзе на ўсё воля Божа.

Спадзяюся, што Госпад, Які і паклікаў мяне на гэтае служэньне, дапаможа мне Сваёй усемагутнае дабрынёй несьці пакладзены на мае плечы цяжар. Але малю Госпада аб адным – хай будзе гэты цяжар такой вагі, каб я здолеў яго несьці. Вялікі страх, які ахоплівае маю душу сёньня, хай пераўтворыцца на радасьць ужо заўтра, бо япіскапскае служэньне, па царкоўнаму вучэньню, ёсьць найбольш вялікім служэньнем на зямлі.

Азіраючыся цяпер на пражытыя гады, яскрава бачу і ўсьведамляю, што Госпад, нягледзячы на ўсялякія перапоны людзей, нават ў сьвятарскім сане, вёў мяне па жыцьці, падтрымліваў у цяжкія гадзіны, напаўняў маё жыцьцё мілатой і сіламі і, нарэшце, Вашымі, Ваша Сьвятасьць, рукамі, уручыў мне жазло сьвяціцеля. І я пакорліва схіляю сваю галаву і аддаю сябе ў рукі Боскага Задуму, усьвядомліваючы, што гэта адбываецца сьвятая Боская воля над мной, бо “ніхто сам сабою ня прымае гэтага гонару, а толькі пакліканы Богам” (Жыд. 5:4). Наша ўкраінская духоўная ніва цяпер, які ніколі, патрабуе аратых адданых і верных сваёй Айчыне, такіх, якія, не азіраючыся, уздымуць палі, што зарасьлі быльнікам нацыянальнай абыякавасьці.

Прыношу найшчырую падзяку тым архірэям, пастырам і веруючым людзям, якія сустракаліся на маім жыцьцёвым шляху і дапамагалі мне словам і справай. Зямны паклон усім, хто дапамагаў мне ў асэнсаваньні, якім павінна быць сапраўднае служэньне Богу і людзям. Малю Усяміласьцівага Айца Нябеснага напоўніць мяне мілатой, каб быць мне годным пераймальнікам апостальскага служэньня, каб у дзень Страшнага Суду пачуць голас Госпада: “добра, раб добры і верны! … увайдзі ў радасьць гаспадара твайго” (Мц. 25:21), а я каб мог з радасьцю адказаць: “Вось я і дзеці, якіх даў мне Гасподзь” (Іс. 8:18).

http://uaoc.net/2009/11/17/slovo-pry-narechenni-jepyskopa-afanasiya/#more-475

ЖЫЦЬЦЁ – СЛУЖЭНЬНЕ ХРЫСТУ…

(з кнігі Ёвана Яніча “Будзем людзьмі”)

Сваім жыцьцём Патрыярх Павел стаў блізкі усім, яго, як свайго, роднага, успрымалі не толькі праваслаўныя вернікі, але і прадстаўнікі іншых канфэсій, і нават тыя, хто заве сябе атэістам.

Адгэтуль і столькі апавяданьняў, гісторый, жартаў, галоўным героем якіх зьяўляецца сэрбскіх духоўны глава. Яны толькі умацоўваюць меркаваньне аб патрыярху Паўлу як аб народным, сьвятым чалавеку. І у кожнай зь іх свой духоўны урок. У кожнай зь іх патрыярх Павел – сьціплы чалавек вялікай дабрадзейнасьці. Вялікі духоўнік.

Не на сірочыя грошы

Вучыў ён і іншых жыць сьціпла. Так здарылася, што калі ў яго як у кіруючага япіскапа манашкі зь манастыра Сапочане блізу Новага Пазара прасілі дабраслаўленьня купіць “фічо” (самы маленькі ў то час аўтамабіль – “запарожац”), каб ім было лягчэй вазіць з горада неабходнае для манастыра, і каб не езьдзіць на аўтобусе, таму што ў дарозе здараліся і розныя спакусы, ён адмовіў. Тлумачэньне было такім: “Не справа купляць машыну на грошы, якія вам ахвяруюць сіроты і бедныя, а яшчэ можа здарыцца, што вы паедзеце па лужынах ды і абрындаеце іх!”

У то час, пакуль ён быў япіскапам Рашско-прызренскім, ён доўга пазьбягаў купляньні аўтамабіля і для сваіх і для патрэб япархіі. Ён казаў: “Пакуль у кожнай сэрбскай хаце на Косава не будзе машыны, не будзе і ў мяне.“ Але ў выніку, пагадзіўся набыць толькі адзін “варбург“, таму што каштаваў танна і быў зручны для перавозкі розных тавараў для патрэб царквы і іншых рэчаў.

Япіскап Павел рэдка езьдзіў на ім, таму што часьцей за усё хадзіў пешшу. Ад манастыра да манастыра, ад царквы да царквы, па усёй япархіі уздоўж і папярок… і не ведаў ён якія бываюць аўтамабілі.. Калі аднойчы яго прыехаў наведаць япіскап жычскій Стэфан, зь якім яны былі вельмі блізкія яшчэ з часоў духоўнай сэмінарыі і яны адправіліся на “пэжо” уладары па япархіі, выклікнуў уладар Павел:

– Эх, брат, Стэфан, да чаго жа добры гэты твой „варбург“!

Адна мантыя

Гэтак жа аскетычна працягваў жыць уладар Павел і калі перабраўся ў Белград, пасьля абраньня на вышэйшую царкоўную пасаду.

Як і перш у яго была усяго адна мантыя. Сястра Агіца, якую ён часта наведваў паджартоўвала над ім: “Што ты за патрыярх, калі ў цябе усяго адна мантыя?” На што новаабраны патрыярх адказваў: “Навошта мне больш, я не магу апрануць адначасова дзьве!”

Па чарзе

А аднойчы, калі ён вяртаўся на трамваі ў Патрыярхію, здарылася нешта неверагодна. У перапоўненым трамваі , які ехаў да галоўнага гарадзкога вакзалу, нехта выклікнуў: “Вось, глядзіце, Патрыярх!” і стаў прабівацца да яго пад дабраслаўленьне. За ім зрушыліся і іншыя, пачалася сапраўдная цісканіна. Кіроўца спыніў трамвай і запатрабаваў, каб усё, акрамя патрыярха, вышлі на вуліцу. Пакінуўшы адчыненымі толькі адны дзьверы , сказаў : “А зараз па адным…” І так усё, без таўкучкі падыходзілі пад дабраслаўленьне Сьвяцейшага.

Бачыць, што жадае

У Патрыярхіі часта успамінаюць адзін дыялёг паміж патрыярхам і дыякана, (якога усюды яго суправаджаў), перад ад'ездам на службу ў царкву на Банавам грудзе.

– Як паедзем, на машыне? – спытаў дыякан, падказваючы адказ.

– На аўтобусе! – рашуча адказаў патрыярх.

А цёплая раніца абяцала гарачы дзень. Дыякану страшна не жадалася ехаць гарадзкім транспартам.

– Далёка, у аўтобусе душна, цісканіна…– імкнуўся угаварыць патрыярха дыякан.

– Паехалі! – каротка і цьвёрда адказваў Яго сьвятасьць, ужо крочачы наперад, рашуча, са звонам, удараючы жазлом па асфальце .

– Але… – тупаючы за ім, дыякан высунуў новы, як яму здавалася неабвержны аргумэнт – Ваша Сьвятасьць, лета, шматлікія ідуць купацца на Аду Цыганлію (белградзкі пляж), у аўтобусах досыць напаўголых людзей…не зручна..

Патрыярх на хвіліну спыніўся, зьвярнуўся да свайго памагатага і сказаў:

– Ведаеце, ойча, кожны бачыць тое, што жадае!

Навошта табе выбліск?

Адзін зь самых вядомых сэрбскіх фотарэпарцёраў Віцан Віцанавіч прыйшоў, каб сфатаграфаваць патрыярха для свайго часопіса.

Але, быўшы атэістам, ён не ведаў сапраўды, як належыць зьвярнуцца да патрыярха. Падчас здымак, жадаючы растлумачыць, як трэба устаць, каб атрымаўся добры здымак, ён сказаў:

– Ваша сьвятлейшыства…..

На што Патрыярх спытаў:

– Калі я сам сьвятлейшыства, то навошта табе выбліск?

Але, калі вып'ем…

Яго Сьвятасьць не ведаў марнаслоўя, але было, што ён словам “ахвяраваў сабой”, дзеля навучаньня. Так здарылася, што адзін гуляка, які нярэдка праводзіў час у рэстаранчыку “Знак пытаньня”, наадварот Патрыярхіі, як толькі бачыў, што патрыярх ідзе міма Патрыярхій або Кафедральнага сабора, кожны раз перабягаў вуліцу, каб узяць дабраслаўленьне. І аднойчы, заікаючыся сказаў:

– Ваша сьвятасьць, мы з табой лепшыя людзі ў гэтым Белградзе!

Патрыярх, бачачы, што той не суцэль цьвёрда варта на нагах, адказаў :

– Так, твая праўда, але бачыць Бог, калі нап'емся, то горш усіх.

Вядома, патрыярх ніколі не піл, але такім чынам, ён узяў на сябе частка граху гэтага чалавека і з гумарам, каб не пакрыўдзіць яго, паказаў на слабасьць і загана, якім той пакутаваў.

Не мяшайце нам

У пэрыяд, калі уладар Павел быў абраны за патрыярха сэрбскага, мноства дэлегацый і шматлікія высокія замежныя прадстаўнікі выяўлялі жаданьне сустрэцца зь Яго сьвятасьцю. Яго супрацоўнікам гэта не вельмі падабалася, бо яны баяліся, што новы патрыярх можа разгубіцца і не будзе шляхта як сябе весткі, бо , вялікую частку жыцьця ён правёў у манастыры . жывячы манаскім жыцьцём і не меў досьведу сьвецкай дыпляматыі.

Папытаў аб аўдыенцыі і вельмі тады актыўны амэрыканскі амбасадар у Белградзе Уорен Цымерман. Патрыярх прыняў яго ў Патрыяршых палатах. Амбасадар перадаў прывітаньні і віншаваньні ад імя амэрыканскага народа, ад імя амэрыканскага прэзыдэнта і ад сябе асабіста. І пасьля гутаркі на агульныя тэмы, амбасадар спытаў патрыярха:

- Чым мы можам вам дапамагчы?

Патрыярх зірнуў на яго і адказаў проста:

– Ваша правасхадзіцельства, а Вы не мяшайце нам і так вы нам дапаможаце!

Цымерман разгубіўся, не ведаючы што адказаць. Але час паказала, што гэта была самая мудрая просьба.

БЯЗМОЎНАЯ МАЛІТВА

Мітрапаліт Суражскі Антоній

Малітва – гэта першым чынам сустрэча зь Богам. Часам мы адчуваем Боскае прысутнасьць, часьцей за усё смутна; але бываюць пэрыяд, калі мы можам паставіць сябе перад Богам толькі актам веры, цалкам не адчуваючы Яго прысутнасьці. Справа не ў ступені нашага успрыманьня, не яно робіць гэтую сустрэчу магчымай і плённай: павінны быць выкананыя іншыя умовы, і асноўнае зь іх – каб молячыся чалавек быў рэальным. Жывучы ў грамадзтве, мы даем выяўляцца самым розным граням нашай асобы. Кожны зь нас зьяўляецца адным чалавекам пры адных акалічнасьцях і цалкам іншым пры іншых: уладным ва умовах, дзе ён – кіраўнік, цалкам пакорлівым дома, і ізноў-жа зусім іншым сярод сяброў. Кожнае “я” шматскладова, але ні адна з гэтых ілжывых асоб, або тых, якія часткай ілжывыя, а часткай сапраўдныя, не зьяўляецца нашым праўдзівым “я” у дастатковай меры для таго, каб стаяць ад нашага імя ў прысутнасьці Боскай. Гэта саслабляе нашу малітву, стварае падзеленасьць розуму, сэрца і волі. Як кажа Палоній у “Гамлеце”: “Дакладны будзь сабе; тады, як раніца зьмяняе ноч, рушыць усьлед за гэтым вернасьць усім”.

Нялёгка бывае знайсьці сярод гэтых разнастайных масак і па-за імі сваё сапраўднае “я”. Мы так не абвыклі быць самімі сабой у колькі-небудзь глыбокім і сапраўдным сэнсе, што нам здаецца амаль немагчымым зразумець, адкуль пачаць пошукі. Аднак усе мы ведаем, што бываюць моманты, калі мы больш, чым звычайна, набліжаемся да свайго сапраўднаму “я”; гэтыя моманты варта заўважаць і дбайна аналізаваць, каб хоць прыблізна адчыніць, што жа мы уяўляем сабой у рэчаіснасьці. Выявіць праўду аб саміх сабе нам звычайна так цяжка з-за нашай ганарыстасьці, – і ганарыстасьці самога па сабе, і таго, як яна вызначае нашы паводзіны. Ганарыстасьць складаецца ў тым, каб узьнімацца чымсьці, не маючым ніякай каштоўнасьці, і залежаць у сваім меркаваньні аб сабе, а такім чынам, і ва усім сваім стаўленьні да жыцьця, ад меркаваньня людзей, якое не павінна бы мець для нас такой вагі. Ганарыстасьць – гэты стан залежнасьці ад рэакцыі людзей на нашу асобу.

Ганарыстасьць – першы вораг, зь якім варта змагацца, хоць, як кажуць Айцы, ён жа і апошні, які бывае пераможаны. Прыклад пераможанай ганарыстасьці мы знаходзім у апавяданьні аб Закхее (Лк. 19:1-10), і ён можа шматлікаму навучыць нас. Закхей быў багатым чалавекам, займаючым высокае сацыяльнае становішча; ён быў службоўцам Рымскай імпэрыі, зборшчыкам падаткаў, і павінен быў бы трымаць сябе адпаведна свайму становішчу. Ён быў шляхетным грамадзянінам у сваім мястэчку; погляд на рэчы, які можна выказаць словамі “што скажуць людзі?”, мог утрымаць яго ад сустрэчы са Хрыстом. Але калі Закхей пачуў, што Хрыстос праходзіць праз Ярыхон, яму нястрымна захацелася Яго убачыць, і ён забыўся, што можа здацца сьмешным – а гэта для нас горш вельмі шматлікіх бед; і гэты шаноўны грамадзянін пабег і узьлез на дрэва! Яго магла бачыць увесь натоўп, і, без сумневу, шматлікія сьмяяліся. Але так моцна было яго жаданьне убачыць Ісуса, што ён забыўся падумаць, што скажуць іншыя; на кароткі час ён перастаў залежаць ад чужога меркаваньня і ў гэты момант быў цалкам самім сабой; гэта быў Закхей–чалавек, а не Закхей–мытар або Закхей–багач або Закхей–грамадзянін.

Зьневажэньне – адзін з шляхоў, якім мы можам адвучыцца ад ганарыстасьці, але калі зьневажэньне не прымаецца добраахвотна, яно можа толькі узмацніць пачуцьцё крыўды і зрабіць нас нават яшчэ больш залежнымі ад меркаваньня іншых людзей. Выказваньні аб ганарыстасьці ў Яна Лесьвічніка і Язэпа Сірына як быццам супярэчаць адзін аднаму: адзін кажа, што ганарыстасьці можна пазьбегнуць толькі праз гонар; іншы – што шлях ляжыць праз пакору. Абодва кажуць гэта ў вызначаным кантэксьце, а не як абсалютную ісьціну; але гэтыя меркаваньні дазваляюць нам убачыць, што ёсьць агульнага ў абедзьвюх крайнасьцях, а менавіта: ці становімся мы ганарлівымі або пакорлівымі, мы не зьвяртаем больш увагі на чалавечае меркаваньне, у абодвух выпадках мы яго проста не заўважаны. У жыцьці айца Дарафея ёсьць прыклад, які ілюструе першае становішча.

Набліжаючыся да манастыра, аб якім ён меў апеку, айцец Дарафей убачыў некалькіх братоў, што сьмяяліся над вельмі маладым манахам, які цалкам не зьвяртаў на іх увага, і ўразіўся абыякавасьцю юнака. У Дарафея быў вялікі досьвед цяжкасьцяў духоўнага змаганьня, і гэта здалося яму некалькі падазроным. Ён спытаў манаха, як той здолеў у гэтак юным веку дасягнуць такой беззапальнасьці. Адказ быў: “Навошта я стану зважаць на гаўкаючых сабак? Я не заўважаю іх, судзьдзём сабе я прызнаю аднаго Бога”. Гэта прыклад таго, як гонар можа зрабіць нас незалежнымі ад меркаваньня іншых людзей. Гонар – гэтае становішча, калі мы ставім сябе ў цэнтар усяго, які робіцца сябе крытэрам ісьціны, дабра і злу, сапраўднай каштоўнасьці рэчаў, і тады мы вольныя ад чужых меркаваньняў, а таксама вольныя ад ганарыстасьці. Але толькі абсалютны гонар можа вынішчыць ганарыстасьць цалкам, а абсалютны гонар, да шчасьця, па-за нашымі чалавечымі магчымасьцямі.

Іншы шлях – пакора. У аснове сваёй пакора – гэтае становішча таго, хто заўсёды варта перад судом Боскім. Гэтае становішча таго, хто – як прах зямной. Лацінскае слова humilitas – пакора – адбываецца ад humus – урадлівая зямля. Урадлівая зямля ляжыць, нікім не заўважаная, як нешта, што само сабой разумеецца; яна ў усіх пад нагамі, усё могуць таптаць яе; яна маўклівая, непрыкметная, цёмная і, аднак жа, заўсёды гатовая прыняць насеньне, даць яму цела і жыцьцё. Чым ніжэй – тым урадлівей, таму што глеба становіцца сапраўды урадлівай, калі прымае усё, што адпрэчвае зямля. Яна ляжыць так нізка, што нішто ужо не можа забрудзіць, зьняважыць, унізіць яе; яна прыняла апошняе месца, ніжэй ісьці няма куды. У такім становішчы нішто не можа парушыць душэўнай выразнасьці, міру і радасьці.

Бываюць моманты, якія вырываюць нас зь стану залежнасьці ад рэакцыі на нас іншых людзей; гэта моманты глыбокага гора або таксама сапраўднай, усёпаглынальнай радасьці. Калі цар Давыд скакаў перад каўчэгам Запавету (2 Цар. 6:14), шматлікія, як дачка Саўла Мялхола, думалі, што цар паводзіць сябе вельмі непрыстойна. Яны, верагодна, усьміхаліся або ў замяшаньні адварочваліся. Але ён быў занадта перапоўнены радасьцю, каб заўважаць гэта. Тое ж адбываецца і ў горы: калі яно сапраўднае і глыбокае, чалавек становіцца сапраўдным; пазіраваньне, сьвядомае і несьвядомае, забываецца, і менавіта гэта так каштоўна ў горы – і ў нашым уласным і ў чужым.

Цяжкасьць у тым, што калі мы сапраўдныя, таму што знаходзімся ў радасьці або ў горы, мы не схільныя і не здольныя назіраць за сабой, заўважаць тыя рысы сваёй асобы, якія выяўляюцца ў гэты час. Але ёсьць момант, калі мы яшчэ прасякнутыя досыць глыбокім пачуцьцём для таго, каб быць сапраўднымі, але ужо настолькі вышлі зь стану экстазу радасьці або гора, каб уразіцца кантрасту паміж тым, што мы уяўляем сабой у гэты момант, і тым, чым зьяўляемся звычайна; тады мы ясна бачны сваю глыбіню і сваю павярхоўнасьць. Калі мы уважлівыя, калі мы не пераходзім бяздумна зь аднаго стану розуму і сэрца ў іншы, забываючы усё па меры таго, як яно праходзіць, мы можам паступова навучыцца захоўваць тыя характэрныя рысы нашага сапраўднага “я”, якія выступілі на імгненьне.

Шматлікія духоўныя пісьменьнікі кажуць, што мы павінны імкнуцца знайсьці Хрыста ў сабе. Хрыстос – дасканалы, цалкам сапраўдны чалавек, і мы можам пачаць выяўляць, што ў нас ёсьць сапраўдны, расчыняючы, што ў нас ёсьць роднаснага Яму. Ёсьць у Эвангельлі месца, супраць якіх мы паўстаём, і іншыя, ад якіх сэрца наша гарыць у нас (Лк. 24: 32). Калі мы адзначым тыя месцы, якія выклікаюць у нас абурэньне, і тыя, якія мы усім сэрцам прымаем як праўдзівыя, мы ужо выявім у саміх сабе дзьве крайнасьці; сьцісла кажучы – антыхрыста і Хрыста ў сабе. Мы павінны прыняць да увагі абедзьве катэгорыі і засяродзіцца на тых месцах, якія блізкія нашаму сэрцу, таму што мы можам быць упэўненыя, што хоць бы ў гэтай адной кропцы мы падобна Хрысту, што гэтая кропка, у якой чалавек ужо – не ва усёй поўнасьці, зразумела, але хоць бы ў зародку – сапраўдны чалавек, выява Хрыста. Нядосыць, аднак, каб то або іншае месца Эвангельлі усхвалявала нас эмацыйна або выклікала поўную згоду нашага розуму, – мы павінны увасобіць у сабе словы Хрыстовы. Нас можа нешта закрануць і, тым не менш, мы можам адступіцца ад усяго, што думалі і адчувалі, пры першым жа выпадку, які прадставіцца нам для практычнага ужываньня адчыненай намі ісьціны.

Бываюць моманты, калі мы згодныя мірыцца са сваімі ворагамі; але калі чалавек адмаўляецца ісьці нам насустрач, наш міратворчы настрой хутка зьмяняецца ваяўнічым. Так здарылася зь Міўсавым у “Братах Карамазавых” Дастаеўскага. Ён толькі што быў грубіян і няцярплячы зь навакольнымі, затым аднавіў у сабе пачуцьцё уласнай вартасьці, пачаўшы усё зноўку, але нечаканае нахабства Фядора Паўлавіча зноў зьмяніла яго пачуцьця, і “Пётр Аляксандравіч зь самога дабратлівага настрою перайшоў неадкладна ў самы люты. Усё, што загасла было ў яго сэрца і заціхла, зараз уваскрэсла і паднялося”.

Нядосыць уразіцца месцамі, якія здаюцца нам гэтак дакладнымі; павінна рушыць усьлед барацьбе за тое, каб у кожнае імгненьне нашага жыцьця быць тым, чым мы бываем у лепшыя моманты, і тады мы паступова скінем зь сябе усё павярхоўнае і станем больш рэальнымі і больш праўдзівымі; як Хрыстос ёсьць сама ісьціна і сама рэальнасьць, так і мы будзем усё больш і больш станавіцца тым, што ёсьць Хрыстос. Справа не ў вонкавым перайманьні Хрысту, але ў тым, каб унутрана быць тым, што Ён ёсьць. Перайманьне Хрысту – гэтае не вонкавае капіяваньне Яго паводзін або Яго жыцьця; гэта цяжкае і складанае змаганьне.

У гэтым адрозьненьне паміж Старым і Новым Запаветам. Запаведзі Старога запавету былі правіламі жыцьця, і хто сапраўды выконваў гэтыя правілы, той станавіўся праведным; аднак ён не мог выняць зь іх вечнага жыцьця. Запаведзі жа Новага Запавету, наадварот, ніколі не робяць чалавека праведным. Хрыстос сказаў аднойчы Сваім вучням: Гэтак сама і вы, калі выканаеце ўсё загаданае вам, кажэце: мы рабы нічога ня вартыя, бо зрабілі, што павінны былі зрабіць. (Лк. 17: 10). Але калі мы выконваем запаведзі Хрыстовы не проста як правілы паводзін, а таму што воля Боская апанавала наша сэрца, або нават калі мы проста прымушаем сваю злую волю выконваць іх вонкавым чынам і стаім у пакаяньні, ведаючы, што няма ў нас нічога, акрамя гэтага вонкавага прымусу, мы паступова вырастаем у спазнаньні Бога – унутранае, а не інтэлектуальнае , не рацыяналістычнае або акадэмічнае.

Чалавек, сталы рэальным і праўдзівым, можа стаяць перад Богам і прыносіць малітву зь абсалютнай увагай, у адзінстве розуму, сэрца і волі, калі цела знаходзіцца ў поўнай згодзе з рухамі душы. Але пакуль мы не дасягнулі такой дасканаласьці, мы усё жа можам стаяць у прысутнасьці Боскай, усьведамляючы, што мы часткай рэальныя, а часткай нерэальныя, і прыносіць Яму усё, што можам, але ў пакаяньні – вызнаючы, што усё яшчэ так нерэальныя і так не здольныя да цэласнасьці. Ні ў якія моманты нашага жыцьця, – ні тады, калі мы яшчэ зусім далёкія ад унутранага адзінства, ні тады, калі мы ужо на шляху да яго, мы не пазбаўленыя магчымасьці стаяць перад Богам. Але замест таго, каб стаяць у поўным адзінстве, даючым нашай малітве імпульс і сілу, мы можам стаяць у сваёй слабасьці, прызнаючы яе і будучы гатовыя несьці яе наступства.

Адзін зь Опцінскіх старцаў, Амвросій, сказаў аднойчы, што ёсьць дзьве катэгорыі людзей, што выратуюцца: тыя, якія грашаць і досыць моцныя, каб павініцца, і тыя, хто занадта слабы нават для таго, каб праўдзіва каяцца, але готаў цярпліва, пакорліва і з падзякай несьці увесь цяжар наступстваў сваіх грахоў; у сваёй пакоры яны любасны Богу.

Бог заўсёды праўдзівы, заўсёды – Ён Сам, і калі бы мы маглі стаяць перад Ім такім, які Ён ёсьць, тварам да твару, і успрымаць Яго аб'ектыўную рэальнасьць, усё было б прасьцей; але мы прымудраемся суб'ектыўна затуманьваць гэтую ісьціну, гэтую рэальнасьць, перад якой стаім, і замяняць сапраўднага Бога бледным Яго малюнкам, горш таго – Богам, Які нерэальны з-за нашага аднабаковага і убогага паданьня аб Ім.

Калі нам маецца быць з кім-небудзь сустрэцца, сапраўднасьць сустрэчы залежыць не толькі ад таго, чым зьяўляемся мы і чым зьяўляецца іншы, але шмат у чым і ад прадузятага паданьня, якое мы стварылі сабе аб іншым чалавеку. У такім разе мы размаўляем не з рэальнай асобай, а з тым паданьнем аб ім, якое самі сабе стварылі, і ахвяры гэтай прадузятасьці звычайна прыходзіцца прыкласьці вялікія высілкі, каб прабіцца праз гэтае паданьне і усталяваць сапраўдныя адносіны.

У кожнага зь нас ёсьць склаўшаяся паданьне аб Богу; як бы узьнёсла, выдатна і нават праўдзіва ні было гэтае паданьне ў сваіх складовых частках, калі мы не будзем асьцярожныя, яно устане паміж намі і сапраўдным Богам і можа ператварыцца проста ў ідала, перад якім мы будзем маліцца і які захіліць ад нас сапраўднага Бога. Так, у прыватнасьці, здараецца, калі мы зьвяртаемся да Бога зь якой-небудзь просьбай або зь малітвай аб нейкім чалавеку; тады мы прыходзім да Бога не як да таго, з кім жадаем падзяліцца сваімі цяжкасьцямі, у чыю любоў верым і ад каго чаканы рашэньні; але мы прыходзім, жадаючы бачыць Бога ў вызначаным аспэкце, і накіроўваем свае малітвы не да Бога, а да таго паняцьця аб Богу, якое ў дадзены момант нас здавальняе.

Мы павінны прыходзіць да Бога не для таго, каб выпрабаваць тыя або іншыя эмоцыі або перажыць містычны досьвед. Мы павінны прыходзіць да Бога, проста каб знаходзіцца ў Яго прысутнасьці, і калі Ён захоча зрабіць Свая прысутнасьць адчувальным для нас – дабраслаўлёны Бог, але калі Ён захоча, каб мы выпрабавалі Яго сапраўдная адсутнасьць – і тады дабраслаўлёны Бог, таму што, як мы бачылі, Ён вольны наблізіцца або не наблізіцца да нас. Ён гэтак жа вольны, як і мы. Калі мы не прыходзім у прысутнасьць Боскай, гэта значыць, што занятыя чымсьці, што прыцягвае нас больш, чым Ён; калі жа Ён не робіць відавочным Сваёй прысутнасьці, то для таго, каб мы пазналі нешта новае аб Ім або аб сабе саміх. Але і адсутнасьць Боскую, якую мы можам выпрабоўваць у сваіх малітвах, пачуцьцё, што Яго тут няма, таксама ёсьць адзін зь аспэктаў узаемаадносін зь Ім, і аспэкт вельмі каштоўны.

Пачуцьцё адсутнасьці Боскай мы можам выпрабаваць па Ягонай волі; Ён можа пажадаць, каб мы тужылі па Ім і пазналі, як дорага Яго прысутнасьць, даючы нам спазнаць на досьведзе, што такая максымальная адзінота. Але часта наш досьвед адсутнасьці Боская зьяўляецца вынікам таго, што мы самі не даем сабе магчымасьці адчуць Яго прысутнасьць. Адна жанчына, чатырнаццаць гадоў якая займалася Ісусавай малітвай, жалілася, што ў яе ніколі не было пачуцьця, што Бог тут. Але калі ёй паказалі на тое, што ў сваёй малітве яна сама кажа, не змаўкаючы, яна пагадзілася некалькі дзён стаяць перад Богам моўчкі. І калі яна так зрабіла, то адчула, што Бог тут, што цішыня, яе якая атачала, была не пустэчай, не адсутнасьцю шуму або руху, але што гэтае бязмоўе было насычаным; гэта было нешта не адмоўнае, а станоўчае; гэта было прысутнасьць, – прысутнасьць Бога, Які ёй даў Сябе пазнаць, стварыўшы такую жа цішыню і ў ёй. І тады яна выявіла, што малітва аднавілася ў ёй сама сабой, але гэта ужо не быў той славесны шум, які перашкаджаў Богу адкрыць Сябе.

Калі бы мы былі пакорлівыя або хоць бы разумныя, то не чакалі бы, што раз мы вырашылі маліцца, то адразу жа спазнаем досьвед сьвятога Хуана дэ ла Крус, сьвятой Тэрэзы або вялебнага Серафіма Сароўскага. Зрэшты, мы не заўсёды прагнем перажыць тое, што выпрабоўвалі сьвятыя; часта нам проста жадаецца зноў перажыць тое, што мы самі выпрабавалі раней; але калі мы засяродзімся на ранейшым досьведу, ён можа зачыніць ад нас той новы досьвед, які павінен быў бы рушыць усьлед натуральнай выявай. Што бы мы ні перажылі, яно прыналежыць мінуламу і зьвязана з тым, чым мы былі учора, а не з тым, што уяўляем сабой сёньня. Мы молімся не для таго, каб выпрабаваць то або іншае перажываньне, што ёсьць асалодай для нас, але для таго, каб сустрэць Бога, са усімі магчымымі наступствамі гэтай сустрэчы; або жа каб прынесьці Яму тое, што мы жадалі прынесьці, і падаць Яму зрабіць з гэтым усё, што Ён Сам захоча.

Нам трэба таксама памятаць, што мы заўсёды павінны набліжацца да Бога зь асэнсаванай думкай, што мы Яго не ведаем. Мы павінны набліжацца да неспасьціжнага, таямнічага Бога, Які адчыняе Сябе так, як жадае; калі бы мы ні прыходзілі да Яго, мы знаходзімся перад Богам, Якога яшчэ не ведаем. Мы павінны быць адчыненыя для усякай праявы Яго Асобы і Яго прысутнасьці.

Мы можам шматлікае ведаць аб Богу зь свайго уласнага досьведу, зь досьведу іншых, з пісаньняў сьвятых і вучэньня Царквы, зь сьведчаньня Сьвятога Пісаньня; мы можам ведае Яго добрым, пакорлівым, шляхта, што Ён – агонь пякучы, што Ён – наш Судзьдзя, што Ён – наш Выратавальнік, і шматлікае іншае; але мы павінны памятаць, што ў любы час Ён можа адкрыць Сябе такім, якім мы Яго ніколі не ведалі, нават у рамках гэтых агульных катэгорый. Мы павінны поўныя глыбокай пашаны стаяць перад Ім і быць гатовымі сустрэць Таго, Якога сустрэнем, – Бога, Які нам ужо знаёмы, або Бога, Якога мы нават не пазнаем. Ён можа даць нам нейкае разуменьне таго, што Ён ёсьць, і гэта апынецца цалкам не тым, чаго мы чакалі. Мы спадзяемся сустрэць Ісуса рахманага, спачувальнага, любячага, а сустракаем Бога, Які судзіць і асуджае нас і не дапушчае нас блізка ў сучасным нашым стане. Або жа мы прыходзім у пакаяньні, чакаючы, што будзем адпрэчаныя, і сустракаем спагаду. На кожным этапе Бог для нас часткова вядомы і часткова невядомы. Ён Сябе адчыняе – і ў гэтай меры мы Яго ведаем, але мы ніколі не спазнаем Яго цалкам, заўсёды будзе заставацца боская таямніца, сэрца таямніцы, куды мы ніколі не будзем здольныя пракрасьціся.

Спазнаньне Бога можа быць дадзена і прынята толькі ў зносінах з Богам, толькі калі мы падзяляем з Богам тое, што Ён ёсьць, у той меры, у які Ён прылучае нас да Сабе. Будыйская думка ілюструе гэта апавяданьнем аб салянай ляльцы.

Саляная лялька пасьля доўгага вандраваньня па сушы прыйшла да мора і выявіла нешта такое, чаго ніколі перш не бачыла, і не магла зразумець, што гэта. Яна стаяла на цьвёрдай глебе, шчыльная маленькая лялька зь солі, і бачыла, што ёсьць іншая глеба, рухомая, няслушная, шумная, дзіўная і невядомая. Яна спытала мора: “Хто ты?” І яно сказала: “Я – мора”. Лялька спытала: “Што такое мора?” І адказ быў: “Гэта я”. Тады лялька сказала: “Я не магу зразумець, а жадала бы; але як?” Моры адказала: “Крані мяне”. Лялька нясьмела выставіла наперад нагу, дакранулася да вады і выпрабавала дзіўнае уражаньне, быццам нешта пачатак робіцца пазнавальным. Яна выняла нагу зь вады і убачыла, што ў яе няма пальцаў; спалохаўшыся, яна сказала: “Дзе жа мае пальцы, што ты са мной зрабіла?” І моры сказала: “Ты аддала нешта для таго, каб зразумець”. Паступова вада змывала ў лялькі часьціцы яе солі, а лялька захадзіла усё далей і далей у моры, і ў кожнае імгненьне ў яе было пачуцьцё, што яна пазнае усё больш, але ўсё ж не можа сказаць, што такое мора. Яна захадзіла усё глыбей і растваралася усё больш, паўтараючы: “Але што жа такое мора?” Нарэшце, апошняя хваля растварыла астаткі яе, і лялька сказала: “Гэта я!” Яна спазнала мора, але не ваду.

Не робячы абсалютнай раўналежнасьці паміж будыскай лялькай і хрысьціянскім спазнаньнем Бога, мы можам знайсьці ў гэтым маленькім апавяданьні шмат праўды. Сьвяты Максым прыводзіць прыклад распаленага дачырвана мяча: меч не ведае, дзе канчаецца агонь, і агонь не ведае, дзе пачынаецца меч, так што можна, кажа Максым, рэзаць агнём і паліць жалезам. Лялька спазнала, што такое мора, калі пры усёй сваёй драбніцы яна стала прасторам мора. Так бывае і зь намі, калі мы уваходзім у спазнаньне Бога: не мы месьцім у сабе Бога, але самі знаходзімся ў Ім, і ў гэтай сустрэчы з Богам становімся самімі сабой, здабываючы супакой у Яго бязьмежнасьці.

Сьвяты Афанасій Вялікі кажа, што узыходжаньне чалавека да абагаўленьня пачынаецца зь моманту яго стварэньня. Зь самога пачаткі Бог дае нам няствораную мілату, каб мы маглі дасягнуць яднаньні зь Ім. З праваслаўнага пункта гледжаньня не існуе “натуральнага чалавека”, якому падаецца мілата як нейкі дадатак. Першае слова Боскае, выклікаўшае нас зь нябыту, было і першым нашым крокам да выкананьня нашага прызначэньня, каб Бог быў ва усім і мы ў Ім, як і Ён у нас.

Мы павінны быць гатовыя да таго, што наш апошні крок у адносінах з Богам будзе актам чыстай глыбокай пашаны, твар да твару з таямніцай, у якую мы не зможам пракрасьціся. Мы вырастаем у спазнаньні Бога паступова, з года ў год, да канца нашага жыцьця, і будзем працягваць тое ж і ў вечнасьці, ніколі не дасягаючы кропкі, калі змаглі бы сказаць, што зараз ведаем усё, што можна спазнаць аб Богу. Гэты працэс паступовага спазнаньня Бога прыводзіць да таго, што ў кожнае імгненьне мы каштуем са сваім які прайшоў досьведам перад таямніцай Бога пазнавальнага і усё яшчэ невядомага. То малое, што мы ведаем аб Богу, абцяжарвае для нас спазнаньне большага, таму што большае нельга проста дадаць да меншага; кожная сустрэча вабіць за сабой такая зьмена далягляду, што усе, што мы ведалі раней, становіцца амаль няслушным у сьвятле таго, што мы пазналі пасьля.

Гэта справядліва і ў стаўленьні да усякага веданьня, якое мы набываем: кожны дзень мы навучаемся чамусьці ў вобласьці натуральных або гуманітарных навук, але набытае веданьне мае сэнс толькі таму, што прыводзіць нас да рысы, за якой ляжыць нешта, што нам яшчэ належыць пазнаць. Калі мы спынімся і будзем паўтараць тое, што ужо ведаем, мы толькі папросту страцім час. І так, калі мы жадаем сустрэць у малітве рэальнага Бога, нам трэба першым чынам зразумець, што усё набытае перш веданьне прывяло нас да таго, каб стаяць перад Ім. Усё гэта каштоўна і значна, але калі мы не будзем ісьці наперад, гэтае веданьне перастане быць рэальным жыцьцём, але ператворыцца ў зманлівы, бледны цень; гэта будзе успамін, а жыць успамінамі немагчыма.

У нашых адносінах зь людзьмі мы непазьбежна паварочваем толькі адну грань сваёй асобы да адной грані асобы іншага; гэта можа быць добра, калі вядзе да усталяваньня кантакту; гэта можа быць дрэнна, калі мы робім так, каб выкарыстаць слабасьці іншага. Мы і да Бога паварочваем таксама адну сваю грань, тую, якая бліжэй усяго да Яго, даверлівы або любячы бок. Але мы павінны памятаць, што ніколі не сустракаемся зь адной толькі граньню Бога: мы сустракаем Бога ў Яго цэласнасьці.

Прыступаючы да малітвы, мы спадзяемся адчуць Бога, як кагосьці, хто тут прысутнічае, спадзяемся, што наша малітва будзе калі не дыялёгам, то, прынамсі, прамовай, зьвернутай да таго, хто слухае. Мы баімся, што можам не адчуць наогул ніякай прысутнасьці, і будзем казаць, нібы ў пустэчу, дзе ніхто не слухае, не адказвае, не цікавіцца. Але гэта чыста суб'ектыўнае уражаньне; калі мы параўнаем свой малітоўны досьвед са сваімі звычайнымі паўсядзённымі чалавечымі кантактамі, мы можам успомніць, што часам чалавек вельмі уважліва слухае нас, а нам здаецца, што словы нашы падаюць у пустэчу. Наша малітва заўсёды дасягае Бога, але не заўсёды адказам на яе бывае пачуцьцё радасьці або міру.

Калі мы кажам аб “стаяньні” перад Богам, то заўсёды думаем, што вось тут – мы, а прэч тамака, па-за намі – Бог. Калі мы шукаем Бога уверсе, перад сабой або вакол, то не знойдзем Яго. Сьвяты Ян Залатавусны кажа: “Знайдзі дзьверы унутранай сьвятліцы душы тваёй, і ты убачыш, што гэта дзьверы ў Царства Нябеснае”. Вялебны Яфрэм Сірын кажа, што калі Бог стварыў чалавека, то уклаў у самую патаемную глыбіню яго усё Царства, і задача чалавечага жыцьця – капаць досыць глыбока, каб выявіць гэты скарб. Таму, каб знайсьці Бога, мы павінны капаць у пошуках гэтай унутранай сьвятліцы, гэтага месца, дзе ў самой нашай глыбіні прысутнічае усё Царства Боскае, дзе Бог і мы можам сустрэцца. Лепшая прылада, прылада, якое праходзіць праз усе перашкоды – гэта малітва. Сутнасьць задачы ў тым, каб маліцца уважліва, проста і праўдзіва, не замяняючы сапраўднага Бога ніякім ілжывым богам, ідалам, плёнам нашага уяўленьня і не імкнучыся апярэдзіць якое-небудзь містычнае перажываньне. Засяроджваючыся на тым, што мы прамаўляем, верачы, што кожнае наша слова даходзіць да Бога, мы можам ужываць свае уласныя словы або словы вялікіх духам людзей, якія выказваюць лепш, чым гэта можам зрабіць мы, тое, што мы адчуваем або смутна што адчуваецца ў сабе саміх. Не ў мностве слоў мы будзем пачутыя Богам, а ў іх праўдзівасьці. Зьвяртаючыся да Бога са сваімі уласнымі словамі, мы павінны казаць як мага больш сапраўды, імкнучыся не да сьцісласьці і не да вялізнасьці, а да праўдзівасьці.

Бываюць моманты, калі малітва льецца лёгка і вольна, і іншыя моманты, калі ў нас зьяўляецца пачуцьцё, што крыніца яе высах. Тады трэба карыстацца малітвамі, якія складзеныя іншымі людзьмі і дзе выяўленае ў асноўных рысах усё то, у што мы верым, нават калі ў дадзены момант гэта і не ажыўленае для нас глыбокім водгукам нашага сэрца. У такі час наша малітва павінна быць падвойным актам веры, – веры не толькі ў Бога, але і ў саміх сябе; мы павінны паверыць у сваю веру, якая ў дадзены момант пацьмянела, хоць і зьяўляецца часткай нас саміх.

Але бывае і так, што нам не патрэбныя ніякія малітоўныя словы, ні нашы уласныя, ні чые бы то ні было, і тады мы молімся ў дасканалым бязмоўі. Дасканалае бязмоўе – гэта ідэальная малітва, пры умове, аднак, што гэтае сапраўднае бязмоўе, а не летуценнасьць. Мы вельмі мала ведаем па досьведзе, што такое глыбокае бязмоўе цела і душы, калі ў душы пануе дасканалая цішыня, калі дасканалы мір напаўняе цела, калі спыняецца усякая мітусьня і рух і мы каштуем перад Богам да канца адчыненымі ў акце глыбокай пашаны. Бываюць моманты, калі мы пачуваемся фізычна добра, нам не жадаецца напружваць розум, мы стомы ад слоў, таму што ужо гэтулькі прамаўлялі іх; нам не жадаецца варушыцца, і мы выпрабоўваем радасьць у гэтай далікатнай раўнавазе; гэта тая мяжа, дзе можна сасьлізнуць у летуценнасьці. Унутранае бязмоўе – гэтая адсутнасьць усякага унутранага руху думак або эмоцый, але гэты стан поўнай пільнасьці, адкрытасьці да Бога. Мы павінны, калі можам, захоўваць поўнае бязмоўе, але ніколі не варта дапушчаць, каб яно перараджалася ў пачуцьцё простага задавальненьня. Каб зьберагчыся ад гэтага, вялікія настаўнікі Праваслаўя вучаць нас ніколі не пакідаць зусім звычайных формаў малітвы, таму што нават тыя, хто дасягнуў гэтага сузіральнага бязмоўя, вызнавалі неабходным, калі адчувалі небясьпеку духоўнага расслабленьня, ізноў ужываць словы малітвы, пакуль малітва не адновіць у душы бязмоўе.

Грэцкія Айцы лічылі гэтае бязмоўе, якое яны звалі “ісіхія”, – і зыходным момантам, і вянком малітоўнага жыцьця. Бязмоўе – гэты стан, калі усе сілы душы і целы знаходзяцца ў поўным міры, спакоі, сабранасьці, у стане дасканалай пільнасьці і ў той жа час волі ад усякай мітусьні і рухі. У тварэньнях шматлікіх Айцоў мы знаходзім выяву сажалкі: пакуль на паверхні сажалкі рабізна, нішто не можа ў ім дакладна адбіцца – ні дрэвы, ні неба; калі жа паверхня яго зусім спакойная, у ім цалкам сапраўды адлюстроўваюцца неба і дрэвы на беразе, і усё ў гэтым адлюстраваньні гэтак жа выразна, як у рэчаіснасьці.

Айцы ужываюць і іншую выяву: пакуль не асядзе глей, які падняўся са дна сажалкі, вада не празрыстая і скрозь яе нічога нельга убачыць. Абодва гэтыя параўнаньні ставяцца да стану чалавечага сэрца. Блажэнныя чыстыя сэрцам, бо яны Бога пабачаць (Мц. 5:8).

Пакуль у душы няма цішыні, не можа быць бачаньня; але калі цішыня паставіць нас у прысутнасьць Боскую, надыходзіць бязмоўе зусім іншага роду, значна больш абсалютнае: бязмоўе душы, якая не толькі знаходзіцца ў цішыні і сабранасьці, але якую прысутнасьць Боскую утрымлівае ў трапятаньні поўнай глыбокай пакланеньне, бязмоўе, у якім, па слове Юліяніі Нарычскай, “малітва злучае душу зь Богам”.