СУСЬВЕТНЫ ПАТРЫЯРХ ПАЙШОЎ НАМ НА СУСТРАЧ

Архіяпіскап Уманскі Ян (Мадзалеўскі), Старшыня Багаслоўска–кананічнае камісіі ЎАПЦ даў для СМІ камэнтар адносна рашэньня аб “украінскай” камісіі Канстантынопальскага Патрыярхату: “Мы задаволены рэакцыяй Канстантынопальскага Патрыярхату. Сусьветны Патрыярх пайшоў на сустрач УАПЦ, і наша Царква зробіць усё для таго, каб наш дыялёг быў меў плён. Пазыцыя ЎАПЦ па вылячэньню расколу ва Ўкраіне заўсёды была нязьменнаю – мы акрыты для дыялёгу, гатовыя разглядаць кампрамісныя мадэлі ўрэгуляваньня кананічнага крызысу.

Тады як для іншых юрысдыкцый існуюць палітычныя выгоды, наша Царква арыентуецца на выключна царкоўны – эклезіялягічны і кананічны прыярытэт. УАПЦ – патрыятычная, але апалітычная Царква, мы прынцыпова стаім у баку геапалітычных супярэчнасьцяў і пракатаў. Наша мэта – аднаўленьне поўных еўхарыстычных зносін з Праваслаўнымі Памеснымі Цэрквамі. І мы будзем рабіць усё ад нас залежнае, каб выйсьці з кананічнае ізаляцыі.

http://uaoc.net/?p=3031

АБ АДНЫМ ВЕЛЬМІ СУПЯРЭЧЛІВЫМ ІНТЭРВ’Ю

Сёньня, 2 кастрычніка 2009 г., на партале “Рэлігійна-Інфармацыйнае Службы Ўкраіны” (РІСУ), які робіцца грэка-каталікамі і знаходзіцца пад патранатам УГКЦ зьявілася вельмі супярэчлівае інтрэрв’ю архіяпіскапа Львоўскага Макарыя (УАПЦ). У сувязі з гэтым супрацоўнік прэс-службы ЎАПЦ прат. Яўген Заплетнюк даў наступны каментар.

Не было межаў нашаму зьдзіўленьню, калі адзін з каталіцкіх сайтаў нядаўна выявіў сваю цікавасьць станам спраў ва ЎАПЦ. Ведаючы, што асаблівай увагай яны нас ушаноўваюць не часта, мы адразу ж падрыхтаваліся атрымаць чарговы плявок у свой бок. І, звычайна ж, мы не памыліліся. Удала падабраныя пытаньні, не меней хітра абрэзаныя адказы цудоўна прадэманстравалі сьвету як гэта проста знайсьці сэнсацыйны матар’ял на актуальную тэму. Цалкам па каталіцкі. У найлепшым дусе езуітаў, упрыгожаным цудоўнымі, аж да аскомы хітра–салодкімі словамі аб царкоўнае еднасьці, узаемапаразуменьне і хрысьціянскую любоў і павагу да блізкага. Трэба сказаць, што сам тэкст мала адлюстроўваў царкоўныя рэаліі такімі, якімі іх бачаць самі праваслаўныя. Затое, вельмі добра паказана тое, якімі іх жадалі б бачыць каталікі. У гэтым асноўная каштоўнасьць артыкула для саміх уніятаў, ды яго нікчэмнасьць з погляду праваслаўных веруючых. Апошнія, да рэчы, перакананы, што здабыць хрысьціянскую еднасьць трымаючы злосьць у сэрцы не толькі не рэальна ў прынцыпе, але і бессэнсоўна па сваёй сутнасьці. Як магчыма “яднацца” з тымі, каго ты ў сэрцы толькі зьняважыш, і ніводных пачуцьцяў апрача агіды да іх не адчуваеш?

Мы атрымалі некалькі лістоў і тэлефонных званкоў зь нагоды публікацыі. Усе хто пачытаў інтэрв’ю ўладыкі Макарыя знаходзіліся ў велікам зьдзіўленьні: ці яно напраўду адлюстроўвае пазыцыю ЎАПЦ? Наколькі праўдзівым ёсьць гэты тэкст? Ці магчыма лічыць перакананьні ўладыкі Макарыя пазыцыяй ўсёй нашай Царквы? А ніжэй мы прапануем вашай увазе некалькі выключна рэдакцыйных меркаваньняў, якія здолелі б хоць неяк расставіць кропкі над “і”, пры гэтым у нас ёсьць усе падставы лічыць нашы думкі не толькі суб’ектыўнымі, але і цалкам аб’ектыўнымі.

1) Мы лічым права на свабоду думкі і асабістых перакананьняў неад’емным правам кожнага хрысьціяніна, незалежна ад яго послуху і ўласнага становішча ў Царкве: міранін гэта, альбо гэта архірэй. Таксама разглядаем важным для духоўнага ўзрастаньня і права вольнага выказваньня сваіх думак, ды здабыцьця ўсіх магчымасьцяў для гэтага.

2) Адной з ключавых характарыстык і “ідэалягічных падмуркаў” нашай Сьвятой Украінскай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы заўсёды была, ёсьць і будзе даўняе апостальскае Саборнакіравальнасьць, а таксама, і, як прамое яе сьледства – спрыяньне рэалізацыі талантаў і разьвіцьця добрых і богапажаданых настрояў кожнага сябра нашае грамады. Нам ёсьць абсалютна чужымі спробы любога герархічнага ціску духоўных і архіпастыраў на сяброў свайго статку, альбо ж пабудова такіх адносін, якія б выходзілі за межы праваслаўнага кананічнага права. Таксама зьяўляюцца для нас чужымі і супрацьлеглыя тэндэнцыі: пераўтварэньня і скажэньне сьветлых ідэй “міранскага сьвятарства” і саборнакіравальнасьці ў міранакіравальнасьць і псеўдадэмакратызм, дзе павага да сьвятароў як зьдзяйсьняльнікаў Таямніц Боскіх зьнішчаецца голасам сьляпога і фанатычнага натоўпу, замяняецца сакральнае – прафанацыяй, а Боскае – чалавечым.

3) У гэтай гарманічнай цэласнасьці народнага сьветапогляду і выключна праваслаўнае эклезіялёгіі і палягае ключавая адметнасьць сьветаўспрыняцьця Ўкраінскай Царквы ад іншых цэркваў, як, з рэшты, і асаблівасьці ўсяго нашага народу, ад іншых народаў сьвету. Таталітарызм, які прыйшоў да нас у Царкву сёньня, гэта не плод нашых рук. Гэта тое, што было пазычана намі звонку, пад ціскам пэўных палітычных і гістарычных маніпуляцый асобнымі сіламі. Але сам гэты факт, не толькі не можа быць для нас апраўданьнем, а наадварот – ёсьць як суровым дакорам нам самім, так і адказам на пытаньні аб падставах цяперашняга стану Царквы Хрыстовай. Таго стану, які нават асобныя праваслаўны багасловы адважваюцца характарызаваць як стан “Царквы ў крызе”.

4) Не простая гісторыя ЎАПЦ як у мінулым, так і сёньня, красамоўна сьведчыць аб тым, што недахоп хрысьціянскай братэрскае любові не магчыма папоўніць і замяніць нічым іншым: ні зьнешняй ветлівасьцю, ні лісьлівымі прыемнымі словамі, ні жаданьнем дэманстраваць любоў і павагу там, дзе іх напраўду няма. У гэтым магчыма пераканацца аглядаючыся не толькі ў далёкую мінуўшчыну, але і ў нашу навейшую гісторыю, асабліва цяпер, у час слаўных 20-х угодкаў адраджэньня ЎАПЦ.

5) Прымаючы ўдзел у справе адраджэньня “з попелу” нашай Сьвятой Царквы кожны яе сябра быў важным і незаменным і для Бога і Ўкраіны. Таму, што адраджаючы Царкву зь забыцьця, мы не Царкву адраджалі, а ўласныя душы, гартавалі свой дух, праз церні імкнуліся да нябеснага. Царкву пабудаваў Хрыстос, і яе браму пекла не пераможа. Але злы зь слугамі змагаецца не за сьцены храмаў, а за душы чалавечыя. Ён стала між намі “як леў рыкаючы ходзіць, шукаючы каго пажэрці”. Шукае каго пажэрці, і знаходзіць, не шкадуючы нават лепшых. Сёньня па-за царкоўнай агароджай, на жаль, пакідаюцца шмат у чым годных і мудрых людзей, якіх аддзяляе толькі сьцяна ўласнага пакаяньня, якога няма.

6) У той жа час, вага слова для тых, хто вядзе за сабой народ Божы цяпер сапраўды больш за вагу золата! Сьвятое Пісьмо вякамі вучыць: ад словаў сваіх выратуешся, але ад іх асуджэньне прымеш (Мц. 12:37). Мы не можам пазбаўляць людзей права на свабоду думкі і пэўных уласных перакананьняў, але заклікаць да разважлівасьці і думкі на пэрспэктыву мужоў сталых і цьвёрдых у веры мы абавязаны. Для таго іх пастаўлена нашымі духоўнымі лідэрамі, каб яны думалі не адным днём, а будучым.

Варта памятаваць, што “няма сьвятога апрача Бога”, і думкі нават высокіх царкоўных кіраўнікоў могуць быць памылковымі, і часам нават могуць не адпавядаць інтарэсаў усёй Царквой. Афіцыйная кропка погляду Царквы на адны ці іншыя пытаньні царкоўнага альбо грамадскага жыцьця можа быць агучана толькі Памесным альбо Архірэйскім Саборамі, альбо як Кіраўніком, ці адмыслова дэлегаваным для гэтага прадстаўніком аддзела альбо структурных службаў Патрыярхіі (Прэс-служба Патрыярхіі, Аддзел Зьнешніх царкоўных адносін і г.д.)

7) Узгаданае канкрэтнае інтэрв’ю канкрэтнага архірэя ЎАПЦ у каталіцкім выданьні ёсьць сьведчаньнем банальнай недалёкабачнасьці гэтага царкоўнага дзеяча, а запісаны і распаўсюджаныя яго думкі ёсьць відавочна антыцаркоўнаю агітацыяй, скіраванай, відавочна, і на канфрантацыю сярод япіскапату ЎАПЦ. Гэта не робіць гонару ні яму асабіста, ні нашай Сьвятой Царкве, і з рэшты і самой рэдакцыі.

У артыкуле неаднаразова дэманструецца небясьпечны нонканфармізм, супрацьстаўленьне сваёй уласнае пазыцыі – пазыцыі ўсёй Царкоўнай Паўнаты. Адначасна не можа не зьдзіўляць і слабае разуменьне ўладыкам царкоўных працэсаў як у сярэдзіне Царквы, так і на міжцаркоўным узроўні. Нам бачацца незразумелымі матывы крытыкі ўладыкам Макарыям Кіраўніка ЎАПЦ, цэлага шэрагу нашых архірэяў – яго ж субратоў. Зь якой мэтай было гэта зроблена? Для чаго гэта было патрэбна, і хто замоўца гэтага? Спадзяемся, адказ на гэтыя запытаньні нам пакажа ўжо недалёкая будучыня.

Цалкам не сумняваючыся у шматлікіх пазытыўных якасьцях і талантах Прысьвятога Ўладыкі, мы па-сыноўску просім яго ў далейшым утрымлівацца ад любых інтэрв’ю для СМІ, без папярэдняга ўзьгадненьня з афіцыйнай пазыцыяй УАПЦ з пэўных пытаньняў, альбо выказваць думкі з пастаянным падкрэсьліваньнем, што яны не толькі не ёсьць афіцыйнай кропкай гледжаньня Царквы, а і часта супярэчаць ёй; што кожнае ваша слова – гэта выключна ваша асабістая думка.

Сёньня ёсьць усе падставы лічыць узгаданую публікацыю старана прадуманым PR-ходам староньніх сіл, якія калі і не прама, то ўскосна скіраваны на дэстабілізацыю становішча Ўкраінскага Праваслаўя агулам, і канкрэтна ЎАПЦ. Бо ў час асаблівых царкоўных зьменаў і пэрспэктыў, такія дзеі выглядаюць вельмі небясьпечнымі.

Звычайна, закранутая тэма застаецца адчыненай і дыскусійнай. Было б цікава паразмаўляць з гэтага прываду зь самім Уладыкам, альбо з тымі, хто падзяляе ягоныя супярэчлівыя думкі, якія нярэдка супярэчаць адна адной. Спадзяемся, што Яго Прысьвятасьць у размове не адмовіць і нам.

(Далей будзе…)

“Українська Автокефалія”, Uoac.Net

http://uaoc.net/?p=3026

АБ ЖАХЛІВЫМ ГРАХУ САМАЗАБОЙСТВА

ераманах Агафадор

Любыя ў Хрысьці мае браты і сёстры! Сёньня я хачу паразмаўляць аб найбольш цяжкім граху – самазабойстве. Жыцьцё – вялікі падарунак Боскі. Дзеля жыцьця Гасподзь Сам зрабіўся Чалавекам, Сам пацярпеў пакуты і сьмерць. Ён аддаў Сваё жыцьцё за выратаваньне ўсіх людзей, за жыцьцё ўсяго сусьвету. Таму і жыцьцё кожнага чалавека ёсьць найвялікшым падарункам, бо яно ацэньваецца коштам Крыві Хрыста. Але, на вялікі жаль, асабліва ў сёньняшнія часы шмат людзей забылі аб гэтае цане. Шмат людзей жывуць так, як быццам ніколі не было Хрыста і няма. Яны адвярнуліся ад Бога і занурыліся ў цемру скрухі. Для такіх людзей жыцьцё не мае аніякага сэнсу, яны проста чакаюць канца, а некаторыя нават канчаюць жыцьцё самазабойствам. Што ж чакае такіх людзей за парогам сьмерці. Яны вераць, што там будзе значна лепш і цікавей.

Вечная радасьць і вечная скруха – гэта два шляхі, якія чалавек абірае яшчэ ў сваім зямным жыцьці. Тыя, хто кончыў жыцьцё самазабойствам, ўстаюць на іншы шлях, кідаючы ў твар Бога яго найбольш каштоўны падарунак – чалавечае жыцьцё. Яны самі пазбаўляюць сябе таго, што ім падараваў наш Творца, і, руйнуючы жыцьцё, абіраюць сьмерць. Сьвятая Царква пасьля падобнага ўчынку ўжо не мае магчымасьці дапамагчы чалавеку, бо такі чалавек памёр за яе межамі, пайшоў самавольна з жыцьця так і зьвярнуўшыся за дапамогай да царквы. Сваімі ўчынкамі самазабойцы толькі пацьвярджаюць тое, што ў жыцьці былі вельмі зьвязаныя зь зямным, клапаціліся толькі аб зямных дабротах і заглушылі ў сябе ўсё чалавечае. Таму хрысьціяне пакорліва просяць у сваіх малітвах Бога аб захаваньні ад самазабойства.

Не ўсім памёршым могуць быць карыснымі такія малітвы іх родзічаў і знаёмых, ды і не за ўсіх дазволена маліцца. Той, хто адыходзіць ад Сьвятой Царквы жывучы на зямлі, і ў будучым жыцьці пазбаўляе сябе яе малітваў. Некаторыя грэшнікі самі адсякаюць сябе ад цела Царквы Хрыстовай нябачным судом Боскім, калі іх грахі і спакушэньні цалкам апаноўваюць іх, адварочваючы ад добрых спраў. Калі ў такім безнадзейным стане грэшнік памірае перадчаснаю сьмерцю і без пакаяньня, то Царква нічым дапамагчы не можа і забараняе за яго маліцца. Гэта стасуецца ўсіх памёршых, якія не пакаяліся; самазабойцы, якія самавольна скарацілі сябе жыцьцё, цалкам зьняверыўшыся ў ім.

Малітва за такіх людзей будзе марнаю справай, апрача гэтага яна нават выкліча гнеў Божы. Такіх людзей стасуюцца словы, якія Госпад калісьці прамовіў да прарока Ераміі: “не прасі за народ гэты і ня ўзнось за іх малітвы і просьбы, і не хадайнічай перад Мною, бо Я не пачую цябе.” (Ер. 7:16) Але бываюць выпадкі, калі самазабойца зьдзяйсьняе свой жахлівы крок не сьвядома, гэта значыцца не ў поўным розуме. За такіх дазваляецца маліцца і на богаслужбах. Для гэтага патрэбна зьвярнуцца да сьвятара (духаўніка) за дазволам на малітву. Але каб гэты жахлівы грэх не адбыўся мы мусім пакаяцца.

Калі мы кепска думаем аб людзях, то гэта азначае, што злы дух жыве ў нас, менавіта ён падкідае нам злыя думкі аб іншых людзей. І калі хтосьці памірае і не пакаецца і не прабачыць сваіх ворагаў, то душа яго пойдзе туды, дзе жыве злой дух, які завалодаў душой. Такі закон: калі мы прабачаем, то і Госпад прабачыць нам, а калі не прабачаем, то і грэх застаецца зь намі.

Госпад жадае, каб мы любілі блізкага, калі мы думаем аб ім, то гэта азначае, што любоў Госпада зь намі. Хто носіць у сябе Духа Сьвятога, хоць бы крыху, той суму за ўвесь народ дзень і ноч, і сэрца яго шкадуе ўсялякае стварэньне Боскае, асабліва людзей, якія не ведаюць Бога альбо ідуць супраць Яго. За такіх людзей патрэбна маліцца да Госпада дзень і ноч, больш чым за сябе, каб ўсе пакаяліся і пазналі Госпада.

Вось таму, любыя мае, нагадваю Вам, што мы мусім думаць заўсёды аб сваіх учынках, бо ўсе яны прад вачамі Боскімі. Задумайцеся над гэтым жыцьцём. І я жадаю даць Вам рэцэпт супраць граху.

Адзін старац зайшоў да шпіталю і запытаў у лекара: “Ці маеце Вы лекі ад граху?” – Маем! – адказаў лекар і выдаў наступны рэцэпт:

1. Патрэбна накапаць карані послуху,

2. зьбіраць кветкі душэўнае чысьціні,

3. нарваць лісьця цярпеньня,

4. зьбіраць ягады некрывадушнасьці,

5. не напівацца віном пралюбадзейству,

6. высушыць усё постам вытрымкі,

7. пакласьці да казану добрыя справы,

8. дадаць сьлёзы пакаяньня,

9. пасаліць сілай любові да братоў,

10. дадаць шчодрасьці міласэрнасьці,

11. да ўсяго гэтага пакласьці парашку пакоры і каленапрыхіленьня,

12. прымаць па 3 лыжкі на дзень страху Боскага,

13. апрануцца ў вопратку праведнасьці,

14. не ўпадаць у пустыя размовы, бо магчыма прастудзіцца і зноў захварэць грахом.

Вось таму, любыя мае, пакайцеся, бо пакаяньне – гэта надзея, а надзея, зьяднаная зь любоўю, не можа быць адкінутая Богам. Бог любіць грэшнікаў і чакае іх павяртаньня і пакаяньня, але ненавідзіць грэх… Задумайцеся над гэтым, і захавай Вас Госпад. Амін.

http://uaoc.net/?p=2988

9 СУСЬВЕТНЫХ САБОРАЎ ПРАВАСЛАЎНАЙ ЦАРКВЫ

Οἱ 9 Οἱκουμενικές Σύνοδοι τῆς Ὀρθοδόξης Ἐκκλησίας

У хрысьціян ёсьць некалькі розных відаў Сабораў. Ёсьць Апостальскія, Сусьветныя, Памесныя і Міжправаслаўныя. Усе яны валодаюць тым жа аўтарытэтам, паколькі Царква вызнае іх як законныя. У гэтым артыкуле мы знаёмім зь Сусьветнымі Саборамі Царквы.

Царква Хрыстова выказваецца саборна. Ад самага пачатку і да сёньняшняга дня. Аднак з таго моманту, калі Рымская імпэрыя прыняла ў свае абдымкі Царкву, і яе саборныя вызначэньні зрабіліся законамі дзяржавы, яны набылі разуменьне як “Сусьветныя Саборы”.

Сусьветным саборам зьяўляецца такі, які:

1. Быў скліканы імпэратарам Рымскай імпэрыі ў межах айкумены (pax Romana, г.з. рымскага сьвету), але рэальна меў усяхрысьціянскі характар.

2. Ягоныя рашэньні былі цалкам прыняты Праваслаўнай Царквой ва ўсім сьвеце, яны маюць па-за часовы характар.

3. Ягоныя рашэньні сфармуляваны боганатхнёнымі людзьмі.

4. Яго рашэньні падпісаныя патрыярхамі Рымскае імпэрыі.

5. Яны займаліся важнымі багаслоўскімі пытаньнямі.

Далей мы ў сьціслым выглядзе азнаёмім зь Сусьветнымі Саборамі Царквы Хрыстовай, пакідаючы аналітычнае апісаньне сабораў для іншых аналітычных артыкулаў.

І Сусьветны сабор: у 325 г. адбыўся ў Нікеі Віфінскай. Ён быў скліканы імпэратарам Канстантынам Вялікім. На ім прысутнічала 318 япіскапаў. Ён займаўся багахульным вучэньнем прэсьвітэра Арыя, што быццам бы Сын і Бог Слова зьяўляўся тварэньнем і не адзінасутны (ὁμοούσιος) Айцу. Сабор усталяваў правіла для сьвяткаваньня пасхі. Тады было пачата напісаньне Сымбаля веры.

ІІ Сусьветны сабор: 318 г. у Канстантынопалі. Ён быў скліканы імпэратарам Фіядосіям Вялікім. У ім удзельнічала 150 япіскапаў праваслаўных і 36 македанянаў-духазмагароў”. На ім быў старшынёй сьвц. Рыгор Багаслоў, архіяпіскап Канстантынопаля. Зноў быў асуджаны Арый і ерась Македонія, якая вучыла аб тым, што Сьвяты Дух зьяўляецца Боскім стварэньнем, таму яны і называліся “пнеўматамахамі-духазмагарамі”

ІІІ Сусьветны Сабор: 431 г. у Эфэсе. Ён быў скліканы імпэратарам Фіядосіям ІІ. Гэты сабор разглядаў вучэньне Нясторыя у храме Багародзіцы ў складзе 200 япіскапаў. Сабор асудзіў Нясторыя, япіскапа Канстантынопаля, і прыняў догмат, што Усячыстая Дзева можа звацца Багародзіцай (Θεοτόκος).

IV Сусьветны сабор: 451 г. У Халкідоне Малазійскам. Брала ўдзел у пасяджэньнях 630 япіскапаў. Быў скліканы імпэратарам Маркіянам і імпэратрыцай Пульхерыяй. На саборы было асуджана монафізыцтва.

V Сусьветны сабор: адбываўся з 25 траўня па 21 чэрвеня 553 г. пры 165 айцах. Ён быў скліканы імпэратарам Юсьцініянам і імпэратрыцай Феадорай. Сабор асудзіў Арыгена, нестарыянства, монафізыцтва, сяверыянства і іншыя ерасі.

VІ Сусьветны сабор: у 680 г. у Канстантынопалі. Ён быў скліканы імпэратарам Канстантынам Паганатам. На саборы прысутнічала ад 150 да 289 япіскапаў. Ён асудзіў ерась монафеліцтву. Гэты сабор зацьвердзіў, што Хрыстос валодаў і Боскай, і чалавечай воляй, якая падпарадкоўвалася Боскай.

VІІ Сусьветны сабор: 787 г. у Нікеі Віфінскае ў храме сьвятой Сафіі. Ён быў скліканы імпэратарам Канстантынам і ягонай маці – імпэратрыцай Ірынай Афінскай. На ім прысутнічала 367 айцоў. Ён зацьвердзіў шанаваньне ікон, паклаў анафэму на іконазмагароў і асудзіў ідэю адлюстраваньня бачнай Тройцы. На саборы было выкладзена багаслоўе аб адлюстраваньні Хрыста і сьвятых як аб тым, што мы здольны бачыць.

VІІІ Сусьветны сабор: 879 – 880 г.г. у Канстантынопалі. Ён быў скліканы імпэратарам Васілём Македанянінам. На ім былі старшынямі Рымскі папа Ян VІІІ (872-882) і патрыярх Канстантынопалю, Новага Рыму, сьв. Фоцій Вялікі (858-867, 877-886). Сабор зацьвердзіў рашэньні VІІ Сусьветнага сабору, асудзіў Filioque, якое тады яшчэ толькі пачало ўводзіцца. Асудзіў ерэтычныя саборы Карламагаў ва Франкфурце (794) і Аахене (809).

ІХ Сусьветны сабор: 1341 г. Ён багаслоўстваваў догмат аб нярэчавай (нястворанай) сутнасьці і нярэчавай энэргіі Бога, і ў той жа час аб ісіхазме, асуджаючы ерэтыка Варлаама Калябрыйца. Гэта значыцца гэты Сабор займаўся багаслоўскімі пытаньнямі, быў скліканы імпэратарам, (Саборны Томас 1341 г.) у ім узяў удзел боганосьбітны свц. Рыгор Палама, і ягоныя рашэньні былі прыняты ўсёй Царквой. Такім чынам, гэты сабор мае годнасьць Сусьветнага сабору.

Рашэньні вышэйназваных дзевяці Сусьветных Сабораў былі выдадзены як рымскія законы і падпісаны імпэратарам, паколькі раней іх рашэньні былі падпісаныя пяцьцю рымскімі Патрыярхамі, іх мітрапалітамі і япіскапамі. Імпэратар склікаў гэтыя Сусьветныя саборы пры саўдзельніцтве пяці патрыярхаў Рымскае імпэрыі:

а) Старэйшага Рыму;

б) Канстантынопалю і Новага Рыму;

в) Александрыйскага;

г) Антыёхійскага;

Да якіх ў 451 г. быў прылічаны:

д) Ерусалімскі.

Варты ўвагі ІХ Сусьветны сабор 1341 г., рашэньні якога былі падпісаны толькі чатырма рымска-рамейскімі патрыярхамі і зацьверджаны рымскім імпэратарам. Сёньня сярод пяці патрыярхаў адсутнічае патрыярхія Старэйшага Рыму. Якая была захоплена прымусова франкамі, лонгабардамі і германцамі пры падтрымцы нарманаў. Ён вытрымаў моцныя напады, якія пачаліся ў 983 г. і скончыліся ў 1009 – 1046 г.г. Пасьля 1045 г. Рымскія папы, апрача Бенядзікта Х (1058-1059), болей ніколі не зьяўляліся рымлянамі, але сябрамі франка-лацінскае арыстакратыі, якая падпарадкавала сябе рымскае насельніцтва краіны.

Пасьля падзеньня Рымскае імпэрыі ў 1453 г. чатыры рымскіх Патрыярхіі: Канстантынопалю і Новага Рыму, Александрыйская, Антыёхійская і Ерусалімская і далей склікалі саборы зь дапамогай якіх працягвалі традыцыю Сусьветных Сабораў. Адзіны чыньнік, па якой яны не называліся “Сусьветнымі”, зьяўляецца досыць простым: таму што гэтая назва азначае “Імпэратарскі” (Αὐτοκρατορικές). Гэта значыцца рашэньні гэтых Сабораў рабіліся часткай рымскага права. Зь іншага боку, рашэньні рымскіх Сабораў пасьля 1453 г. складаюць частку царкоўнага права, але не зьяўляюцца больш часткай імпэратарскага права. Не існуе больш Рымскае імпэрыі, і няма больш рымскіх імпэратараў, каб выдаваць рымскія законы. Значыцца гэтыя дзевяць Сусьветных сабораў складалі адначасна і царкоўнае заканадаўства і рымскае. Саборы, якія зьбіраліся пасьля 1453 г., зьяўляюцца часткай царкоўнага права і маюць аўтарытэт не менш чым Сусьветныя саборы, нягледзячы на фантазіі сучасных праваслаўных, якія апынуліся пад уплывам рускага Праваслаўя імпэратара Пятра Вялікага.

Такім чынам, сёньня ёсьць яшчэ праваслаўныя, якія самі для сябе знаходзяць Царкву дзевяці Сусьветных Сабораў. Багата праваслаўных хрысьціян, якія не чытаюць багаслоўскую літаратуру, не ведаюць ні VIII, ні ІХ Сусьветных сабораў. VIII Сусьветны сабор 879 г. асудзіў тых, хто “дадае” альбо “зьмяншае” нешта зь Сымбаля веры 381 г., а таксама тых, якія не прымаюць вучэньне аб сьвятых іконах VІІ Сусьветнага сабору. Франкі, якія ім асуджаюцца, да сёньняшняга дня не каяцца, не асэнсоўваючы таго, што ім дадзена магчымасьць для перагляду іх поглядаў.

ІХ Сусьветны сабор 1341 г. асудзіў плятонаўскі містыцызм Варлаама Калабрыйскага, які прыйшоў зь Захаду у якасьці празэліта ў Праваслаўе. У сапраўднасьці ж адмаўленьне плятонаўскага тыпу містыцызму было традыцыйнае дзеяй Сьвятых Айцоў.

http://www.oodegr.com/oode/dogma/dogma

ТРЫ ВІДЫ АТЭІЗМУ

ΤΡΙΑ ΕΙΔΗ ΑΘΕΪΑΣ

Архімандрытт Мялецій Ап. Вардаханіс

Сьвц. Рыгор Палама (1296 – 1359) архіяпіскап Фесалонікійскі ў сваім лісьце да “найнабожнага манаха кір Дзіянісія” (“Τὸν εὐλαβέστατον μοναχὸν κὺρ Διονύσιον” Ε.Π.Ε.4, 404) піша, што існуе тры віды атэізму.

1. Рознабаковая памылка элінскіх філёзафаў.

Яны лічаць, што Бог не існуе, а існуюць толькі пачуцьцёвыя задавальненьні (Эпікур), або існуе як нейкія рэчыўныя элемэнты (Эмпэдакл, Геракліт, Анаксімен, Дэмакрыт), або жа што існуе нейкая поўная неспасьціжнасьць сутнасьцяў усяго ва усім і пануючае становішча займае меркаваньне (Ксэнафан Калафонскій), або ў іх маецца нейкае паняцьце аб Богу, але вельмі смутнае (Сакрат, Платон). Ерэтык Варлаам, якому, на шчасьця, супрацьстаяў Палама, належыць да гэтай першай катэгорыі атэізму, паколькі ён сьцьвярджаў, што нерэчавая сутнасьць Бога не адрозьніваецца ад нерэчавай энэргіі. Аднак ён, які атаясамляе сутнасьць і энэргію, паводле сьв. Іўсьціна Філёзафа і мучаніка і іншых Айцоў, падзяляе Боскую сутнасьць. Паколькі тое, што не валодае некаторай энэргіяй, не існуе, не зьяўляецца чымсьці.

2. Разгалінаваная і разнастайная памылка ерэтыкаў

Некаторыя лічаць Айца такім, што ненароджывае (юдэі), іншыя Яго лічаць Сынам-Айцом (Савелій, які вучыў, што Айцец, Сын і Дух Сьвятой зьяўляюцца адзінай выявай і проста носяць розныя імёны, або носяць розныя аблічча ў часе), іншыя Яго лічаць нерэчавым Айцом рэчавага Сына і Духа (Арый, Еўномій, Македоній), а іншыя іншае. Усе яны ні ў чым не адрозьніваюцца ад атэістаў. Яны руйнуюць траічнасьць Бога і боскую прыроду Сына і Духа Сьвятога. Яны зайздросьцяць Варлааму і Акіндыну, якія з аднаго боку атаясамляюць нерэчавую сутнасьць і нерэчавую энэргію, як мы ужо казалі раней, а з іншага боку – у адносінах Бога з чалавекам вучаць аб рэчавай энэргіі. Тым самым яны зрабілі Бога стварэньнем, паколькі прынялі вучэньне аб рэчавай энэргіі, паколькі зьяўляецца прырода, названая айцамі.

3. Каб пазьбегнуць усялякага згадваньня ўсіх догматаў аб Богу.

Гэты выгляд атэізму недалёка абароніць ад папярэдняй хітрай дуады. Але гэтым займаюцца багасловы і клірыкі і не датычыцца да таго, што з цяжкасьцю укладваецца ў галовы шматлікіх людзей. Яны не тлумачаць багаслоўе сьвятых Айцоў тым, якія яго не разумеюць. Яны адгаворваюцца тым, што багаслоўе недаступна і неспасьціжнае для большай часткі парафіян. Аднак, калі нават замоўчваць аб дагматычным вучэньні, то руйнуецца дагматычная агароджа нашай Царквы і тым самым толькі урываецца яд ерэтычнага вучэньня. Ерэтыкі баяцца і крыўдуюць на распаўсюджваньне дагматычнага вучэньня Праваслаўя ў цэлым, паколькі тым самым бурыцца маска дабрадзейнасьці і набожнасьці, якую яны нясуць.

Такім чынам, першы выгляд атэізму складаецца ў тым, што не існуе Бог. Другі, што Ён існуе, але Ён не бясхібны. Трэці выгляд складаецца ў недастатковым уяўленьні таго, што ёсьць выява Божа.

* * * * * *

Аб усіх іх кажа сьвц. Рыгор Палама ў сваім вядомым дагматычным лісьце найнабожнаму манаху Дзіянісію. І зараз, калі бы яны, гэтыя тры выгляду атэізму, зьявіліся ў нашу эпоху, то можна было б зрабіць некаторыя супастаўленьні з тым, што адбывалася ў эпоху сьвц. Рыгора Паламы.

З пачатку ХХ стагодзьдзя зьяўляюцца некаторыя спробы паміж хрысьціянамі розных “цэркваў” прыйсьці да нейкага кантакту, для таго, каб калісьці зноў зьяднацца. У гэтым імкненьні прыняла ўдзел і Праваслаўная Царква. Пачаўся так званы міжхрысьціянскі альбо экумэнічны дыялёг. Пры гэтым маецца багата адрозьненьняў паміж канфэсіямі і зразумела ж істотных. Было б вельмі цяжка адшукаць кропкі судотыку. Пачаліся шарпаньні і працэс палярызацыі. Для таго, каб працягнуць дыялёг, быў адменены дагматычны дыялёг і ён зрабіўся дыялёгам любові. Пачаўся працэс нейкага дагматычнага мінімалізму, гэта значыцца: вядучыя дыялёг задавальняліся мінімумам дагматычных палажэньняў, па якім яны маюць згоду, альбо каб зрабіцца адзінымі і прыняць дагматычную асаблівасьць іншых. Была прапанавана “тэорыя галінаў”, якая тлумачыцца так, што мы маем агульныя карэньні і мы складаем розныя галіны аднаго і таго ж дрэва. Таксам была прапанавана і тэорыя “сумяшчальніцтва”, гэта значыцца, што Царква можа ўтрымліваць розныя віды хрысьціянства. Міжхрысьціянскі дыялёг пазьней, па палітычным падставам, дыпляматычным, нацыянальным, патрэбам, глябалізацыі, разьвіўся ў міжрэлігійны, і на першым этапе дыялёг праводзіўся зь монатэістычнымі рэлігіямі. За вялікую дзею разглядалася вера ў адзінага Бога мусульман і юдэяў. Але “багаслоўскія” венцы працягваюць павялічвацца. Усе рэлігіі вядуць да таго ж Бога. Усё служыць чалавеку. Усе валодаюць у сваіх рэлігіях нейкай ісьцінай. Так пачаліся праводзіцца міжрэлігійныя сустрэчы з рэлігіямі розных відаў і не ўзьнікала аніякай неабходнасьці ў монатэістычных рэлігіях. І гэта спаўзаньне не мае канца!

І ўзьнікае пытаньне: куды ж нас вядуць? Няўжо мы забываем, што Хрыстос зьяўляецца Сьветам сусьвету (Ян. 8:12), і ці існуе нейкі іншы рэальны і ісьціны Бог? Няўжо мы забываем, што “ўсе багі народаў – ідалы” (Пс. 95:5)? Няўжо мы забываем, што ідалапаклоньніка Карнелія сотніка (Дз. 10), які быў набожны і жыў у посьце, творачы міласэрнасьць і выконваючага малітвы, Хрыстос не пакінуў у яго рэлігіі. Ён нават не казаў, што паколькі ты маеш сьвятое жыцьцё, то будзеш выратаваны, незалежна ад таго, што ён зьяўляецца ідалапаклоньнікам. Але Ён паслаў анёла яму сказаць, каб ён паклікаў Пятра, каб той навучыў яго праўдзівай веры. Тое ж адбылося т зь скапцом царыцы Эфяопскае Кандакіі (Дз. 8:26-40), які быў набожным юдэям і зьдзейсьніў працу і перанёс небясьпеку далёкай вандроўкі, каб прыбыць у Ерусалім і зьдзейсьніць паломніцтва ў сваёй калясьніцы, і паколькі быў поўдзень, і па звычаю было неабходна спажыць ежу і адпачнуць, альбо насалоджвацца прыгажосьцю мясьцін, якія ён мінаў, ён чытаў прарока Ісаю. І паколькі калясьніцу хістала і чытаць было цяжка, і хоць ён не разумеў таго, што чытаў, но напоўнены імкненьня і жаданьня зразумець сэнс прарока Ісаі, ён працягваў чытаць. Але гэтага набожнага юдэя не пакінуў Бог заставацца ў яго рэлігіі. Ён нават не сказаў яму, што ты выратуешся, паколькі ты такі набожны. Але Госпад паслаў яму Свайго апостала Філіпа, каб яго навучыў веры. І гэта таму, што юдаізм не верыць у траічнага Бога, ні ў боскую прыроду Хрыста, ні ў сапраўднае дзявоцтва Багародзіцы, ні ў абразы. Але асабліва істотна тое, што юдэі чакалі Месію і яе чакаюць як сусьветную нацыянальную месію, якая зьявіцца выратаваць Ізраіль. У гэтыя ж ерэтычныя догматы верыць і мусульманін і, больш таго, яны вядуць чалавека да патэнцыйнае нястрыманасьці на ўзроўні генэтыкі і зьнішчэньню тых, якія не вераць ў Іслам. Таму, у чым жа перавага монатэістычных рэлігій, і чым годнасьць шматлікіх ідалапаклоньнікаў?

Цяпер мы падыдзем да хрысьціян ерэтыкам. У чым перавага папізму, які верыць у зямнога месію і валодае ўладай, старшынствам, дыпляматыяй, войскам, паліцыяй, банкамі? Ці папства не сказіла догмат аб траічным Богу дадаткам да “Сымбаля веры” сыходжаньня Сьвятога Духа і ад Сына, калі абагавіла чалавека папу і зрабіла яго бязгрэшным, абагавіла Дзеву Марыю праз увядзеньне догмату аб непарочным зачацьці, выкарыстоўваючы прэсны хлеб для Боскай Еўхарысьціі і яшчэ багата чаго?

У чым перавага пратэстантаў, якія адмаўляюць паданьне, абразы, крыж, сьвятых і іх пасярэдніцтва, асаблівае сьвятарства, таямніцу споведзі, іншыя таямніцы і яшчэ багата чаго? Некаторыя зь іх пайшлі і далей, зьдзяйсьняючы рукапакладаньне жанчын, вызнаюць садамію і зьдзяйсьняюць хіратоніі садамітаў і іншыя парушэньне правілаў?

Сьвц. Рыгор нас папераджае, каб мы не зрабіліся атэістамі. Прыслухаемся лі мы да яго?

СЬВЯТЫЯ МУЧАНІЦЫ ВЕРА, НАДЗЕЯ, ЛЮБОЎ І МАЦІ ІХ САФІЯ.

(17 верасьня)

У ІІ ст. у час цараваньня імпэратара Андрыяна жыла ў Рыме ўдава-хрысьціянска, па імю Сафія. У яе было тры дачкі, якіх яна назвала імёнамі трох хрысьціянскіх дабрадзействаў: Веры, Надзеі і Любові. Яна выхоўвала іх у страсі Божым, навучала іх чытаць Эвангельля і ўсяляла ў іх цьвёрдасьць духу і веру ў Госпада нашага Ісуса Хрыста. Да імпэратара дайшлі чуткі аб тым, што ўдава – хрысьціянка. Ён паклікаў яе да сябе. Даведаўшыся ад самой Сафіі, што яна і яе дзеці хрысьціяне, – ён даручыў наглядаць за імі жанчыне–язычніцы і праз тры дні выклікаў Сафію на суд.

Гэтыя тры дні Сафія правела ў малітве і ў размовах зь дзяцьмі. У той час кепская злая доля чакала хрысьціян, іх жорстка прасьледавалі за тое, што яны не вызнавалі багоў язычнікаў.

У прызначаны дзень Сафія зь дзяцьмі прыйшла да Андрыяна. Пабачыўшы трох дзяўчатак–юначак (Веры было 12 гадоў, Надзеі – 10, а Любові – 9), імпэратар пачаў угаворваць іх пакланіцца ідалам. Ён абяцаў нават удачарыць іх, калі яны выканаюць яго просьбу. Але сёстры былі непахіснымі, яны цьвёрда стаялі на тым, што ў іх адзін айцец – Бог, і яны з радасьцю гатовы пацярпець і памерці за Хрыста.

Тады імпэратар загадаў аддаць на жорсткае катаваньне старэйшую сястру. Яна пазнала жахлівыя пакуты, але прасіла маці і сёстраў маліцца і быць вернымі Богу да канца. Вытрываўшы жахлівыя катаваньні, заставалася цэлай і здаровай, але, па загаду мучыцеля, паклала галаву на плаху. Кат асек ёй галаву. Сёстры пераймалі яе прыклад. Маліліся, цярпелі пакуты і славілі ў малітвах адзінага Бога. Абедзьвюм адсеклі галовы.

Сафію не катавалі. Андрыян вырашыў, што хопіць зь яе таго, што яна бачыла мукі і сьмерць сваіх дачок. Ён пераканаўся, што аніякія катаваньні не пахіснуць яе веры, таму адпусьціў яе і дазволіў забраць целы закатаваных дачок. Яна пахавала іх, а на трэці дзень сама памерла на іх магіле. Веруючыя пахавалі яе цела на тым жа месцы. Мошчы сьвятых мучанікаў спачываюць у Эльзасе, у царкве Эша.

Трапар сьвята

Сьвяткуе Царква першародных / і весяліцца маці прымаючы вестку аб дзецях радуючыхся, / яна ж як цёзка мудрасьці / траістай багаслоўскай набожнасьці нарадзіла роўны лік. / Яны зь мудрымі дзевамі бачаць палац шлюбны Жаніха Бога Слова, / зь ёй і мы духоўна ў памяць іх вяселімся, прамаўляючы: / Тройцы верныя служанцы: / Вера, Любоў і Надзея / у веры, любові і надзеі сьцьвярджайце нас.

СЛОВА НА ЎСЯСЛАЎНАЕ ЎЗЬНЯЦЬЦЯ КРЫЖА СЬВЯТОГА АНДРЭЯ, АРХІЯПІСКАПА КРЫЦКАГА

Мы славім Крыж, і ўся Царква напаўняецца бляскам славы. Мы славім Крыж, і твар усяго сусьвету азараецца зьзяньнем радасьці. Мы славім Крыж, і адыходзіць змрок і разьліваецца сьвятло. Мы славім Крыж, і зь Укрыжаваньнем ўзносімся, каб, пакінуўшы ніжэйшую зямлю разам з грахом, атрымаць небе і нябеснае. Крыж узьнімаецца, і шумны рык дэманаў змаўкае. Крыж узьнімаецца, і варожа сіла сатаны, уражаная, падае і разбураецца. Крыж узьнімаецца, і ўсе вернікі сыходзяцца. Крыж узьнімаецца, і гарады урачыстасьць зьдзяйсьняюць і народы сьвяткуюць сьвята. Так, адна згадка Крыжа ўжо абуджае да жыцьцятворчай радасьці і паслабляе цяжкую скруху.

Наколькі ж важна бачыць сам вобраз Крыжа? Погляд на Крыж удыхае мужнасьць і выганяе страх. Так важна атрыманьне Крыжа! Хто атрымаў Крыж, той атрымаў скарб. Вы, магчыма, думаеце, што я пад скарбам разумею золата, альбо маргарыт і каштоўныя камні Індыі, чым спакушаюцца людзі плоці, адданыя мітусьні? Не. Лепшае і найбольш каштоўнае зь усіх скарбаў і па імю і па якасьці, па ўсёй справядлівасьці ёсьць, па майму меркаваньню, Крыж, на якім, праз які і ў якім сьцьверджаны і пабудаваны дом нашага выратаваньня. Калі б не было Крыжа, то і Хрыстос не быў бы ўкрыжаваны. Калі б не было Крыжа, то і Жыцьцё не было б працьвічанае да дрэва. А калі б Жыцьцё не было працьвічанае, то не падаліся б з рэбраў бруі несьмяротнасьці – кроў і вада, ачышчаючыя сьвет, рукапісаньне граху не было б разарванае, нам бы не была б падаравана свабода, мы не пачалі б насалоджвацца дрэвам жыцьця, не адчыніўся б для нас эдэм, палымянае, зьвяртаючаеся зброя не адступіла б ад Эдэму, і разбойнік не зрабіўся б насельнікам раю.

Што я кажу? Калі б не было Крыжу, то і Хрыстос не быў бы на зямлі. А калі б не быў Хрыстос на зямлі, то не было б і Дзевы, і другога нараджэньня Хрыста, Бог не ачалавечыўся б, не было б ні Немаўля, ні ясьляў, ні пялёнак, ні абразаньня на восьмы дзень, ні сілкаваньня, ні паслухмянства бацькам, ні ўзрастаньня цялеснага, ні зьяўленьня ў сьвеце; не было б ні хросту, ні цудаў, ні Юды здрадніка, ні судзьдзі Пілата, ні натоўпу Юдэяў, зь крыкам патрабуючых укрыжаваньня Невінаватага. Калі б не было Крыжа, сьмерць не была б зваявана, апраметная не была б спустошана, і варожы зьмей не быў бы зьнішчаны. Таму Крыж – вялікі і каштоўны здабытак! Вялікае таму, што праз яго яўлены вялікія дабрадзейства, тым больш вялікія, што цуды і пакуты Хрыста атрымалі перамогу над усім сусьветам. Каштоўны, паколькі Крыж служыць знакам пакут Хрыста і Яго перамогі. Пакут: бо Ён добраахвотна прыняў на ім сьмерць. Перамогі: бо ім зьнішчаны злы, пераможана сьмерць, брама апраметнай разбураны, і Крыж зрабіўся агульным выратаваньнем для ўсяго сусьвету.

Крыж – надзея хрысьціян, выратавальнік кінутых у адчай, прытулак ахопленых бурай, лекар зьнямоглых, пераможца запалаў, падаўца здароўя, жыцьцё гінуўшых, законапакладальнік набожнасьці, пераможца нягоднай ганьбы. Крыж – зброя супраць ворагаў, скіпэтар цараваньня, дыядэма прыгажосьці, закон ненапісаны, вобраз неначартальны, жазло сілы, цьвярдыня веры, апора старасьці, кіроўца сьляпых, сьвятло для зьмешчаных у цемры, настаўнік невукам, лектар юнакам, назіральнік хлапчукам, нянька для немаўлят, пераможца граху, весьнік пакаяньня, голас праўды. Крыж – лесьвіца на неба, шлях да дабрадзейнасьці, залог жыцьця, сьмерць для сьмерці, адрыньваньня тленьня, утаймавальнік вагню, дзёрзкасьць да Бога, ключ да нябеснага царства. Крыж – ахоўнік ноччу, цьвярдыня днём, маяк у цемры, утаймавальнік у радасьці, суцяшальнік у смутку, хадайніцтва, прымірыцель, дапаможнік, абаронца, заступнік. Крыж – дапамога пры спакусах, захавальнік у небясьпецы, суцяшальнік у скрусе, дапамога ў патрэбах, капітан у моры, радасьць у няшчасьці. Крыж – ахоўнік сьпячых, дбаючы зь дбаючымі, дапамога працуючым. Крыж моц зьнямоглым, спакой стаміўшымся, ежа галодным, падмацаваньне посьнікаў, дарадца падзьвіжнікам, вопратка голым, спадарожнік вандруючым.

Крыж – утаймавальнік багатых, задум аб бедных, абаронца ўдоваў, заступнік і гадавальнік сірот, Крыж – гонар уладароў, цьвярдыня Ўладык, перамога павадыроў, пячатка дзявоцтва, саюз шлюбных. Крыж – ахова гарадоў, агароджа жыльля, пасярэднік сяброў, помста ворагам, супраціўнік тыранам, прасьледавальнік язычнікаў, абарона ад варвараў, ахоўнік цішыні. Крыж – цар любові, прымірыцель сьвету, саюз тварэньня, вызначальнік межаў любові – вышыня неба, глыбіня зямлі, даўжыня і шырыня сусьвету. Коратка кажучы: Крыж – галава пакут Хрыстовых, вянец адбыўшыхся для нас цудаў.

Таму Крыж і завецца славай Хрыстовай і вышынёй Хрыстовай. Таму ён і лічыцца чарай жаданай і сукупнасьцю пакут Хрыстовых, за нас перанесеных. А што Крыж складае славу Хрыстову, паслухаем аб гэтым самога Хрыста. Ён кажа: “сёньня праславіўся Сын Чалавечы, і Бог праславіўся ў Ім; калі Бог праславіўся ў Ім, дык і Бог праславіць Яго ў Сабе, і хутка праславіць Яго.” (Ян. 13:31-32). Таксама: “І сёньня праславі Мяне Ты, Войча, у Цябе Самога славаю, якую Я меў у Цябе раней стварэньня сьвету.” (Ян. 17:5). І яшчэ: “Войча! праславі імя Тваё! Тады прыйшоў зь неба голас: і праславіў і яшчэ праслаўлю.” (Ян. 12:28) Тут Хрыстос кажа аб славе, якая суправаджала Яго Крыж, – г.з. замяшаньні тады стыхій, і спачуваньня прыроды. Бо належала, каб стварэньні спачувалі Творцы. А што Крыж складае і вышыню Хрыстовы, слухай , што казаў Хрыстос: “І як Майсей падняў зьмяю ў пустыні, так мае быць падняты Сын Чалавечы, каб кожны, хто верыць у Яго, не загінуў, а меў жыцьцё вечнае.” (Ян. 3:14-15). Бачыш лі, што Крыж складае славу і вышыню Хрыстову?

Жадаеш лі ведаць, што ёсьць слава, і што ёсьць вышыня Хрыстова? Слухай, што гаворыць Давыд: “Узьнясіся вышэй за нябёсы, Божа; і над усёю зямлёю будзе слава Твая” (Пс. 107:6). І зноў Ісая, ад імя Хрыста: “І вернуцца збаўленыя Госпадам, прыйдуць на Сіён з радасным гоманам” (Іс. 35:10). І так паколькі слава ёсьць вышыня; то і Хрыстос, узьняўшыся на Крыж, услаўляецца. Калі ж Крыж Хрыстовы складае славу; то і ў сёньняшні дзень узьнімаецца Крыж для таго, каб Хрыстос услаўляўся. Не Хрыстос узьнімаецца, каб уславіць Крыж, але ўзьнімаецца Крыж, каб уславіць Хрыста. А Хрыстос услаўляецца, каб нас ўзьнесьці зь сабой. Такім чынам, калі ўзьнімаецца Крыж, тады зь ім разам узвышаецца і дух набожных. Услаўляецца Хрыстос, і зь Ім услаўляюцца славячыя Яго. Узьнімаецца Крыж, і перамагаецца гонар дэманаў. Услаўляецца Хрыстос, і старажытны злы зьмей пасаромлены. Узьнімаецца Крыж, і ўзьнімае паўшых. Услаўляецца Хрыстос, і зьнішчае сорам пераможаных грахом. Узьнімаецца Крыж не толькі таму, што Хрыстос быў узьнесены на ім, але і таму, што, зьяўляючыся атрыманым, выкрыў вар’яцтва юдэяў.

А калі і як атрыманы Крыж? Пры імпэратарах, вераваўшых у Хрыста; з рэшты, не так ён атрыманы, як калі б нехта наўмысна падрыхтаваў Крыж, каб падмануць народ адным падабенствам на праўду, але атрыманы сілай Боскай і натуральнай, адзінай сілай і цьвёрдасьцю веры. Бо Крыж – скарб Боскі. Калі Гаспадар жыцьця і сьмерці, праз тры дні пасьля сваёй крыжовай сьмерці, уваскрос: тады юдэі, уражаныя стрэламі зайздрасьці і апантаныя страхам (каб ніводнае з годна шанаваных і сьвятых прылад пакут Хрыста, захаваўшыся, не зрабілася прыладай помсты юдэям і абароны для хрысьціян), зарылі ў зямлю, і такім чынам схавалі скарб – г.з. Крыж, і ўсе іншыя прылады крыжовыя, менавіта: цьвікі, дзіду і надпіс, напісаную Пілатам і прымацаваную на Крыж .

Але калі Бог уручыў хрысьціянам царскія скіпэтры і ўсю ўладу над рымлянамі, у менавіта гэты час Яму было заўгодна аддаць Крыж праз жанчыну набожную, жанчыну царыцу, жанчыну, упрыгожаную царскай мудрасьцю, дабраваліў аддаць ў цараваньне Сына яе над хрысьціянамі без усялякіх выселкаў чалавечых, нараіўшы жанчыну (скажам так) Боскай сваёй Мудрасьцю, каб яна, скарыстаўшыся часткова царскай веліччу, часткова сілай слова, уласьцівай царскай асобе, выкарыстала ўсё, што толькі магло зварушыць непрыхільнае сэрца Юдэяў. І вось, сусьветны скарб не доўга хавалася ад царыцы, шукаўшай яго без усялякай павольнасьці. Рука Боская хутка падала ёй падарунак свой, г.з. той самы Крыж Госпада, які цяпер узьнімаецца для ўсяго сусьвету; а разам зь ім уручыла і іншыя прылады, якімі зьдзяйсьнялася добрае і выратавальная для сусьвету пакута. Таму мы цяпер і зьдзяйсьняем урачыстасьць, таму і сьвяткуем, што ў гэты дзень атрымана даўно схаваная сьвятыня; што гэты схаваны скарб, быў выцягнуты зь зямлі, зазьзяў як золата; што ўладарны сьцяг царства Хрыстова, раней закапаны, выйшаў на сьвятло; што бура дэманічная сьціхла пры зьяўленьні Крыжа; што меч супраць ворагаў, меч самакованы, зазьзяў зь цемры; што Царква атрымала сваё суцяшэньне; што валодаючы скарбамі знайшла загубленую драхму; гэта – Крыж Хрыстовы, знак Госпада, зброя выратаваньня, дзяржава царская, трафэй перамогі, пасярэднікі паміж небам і зямлёй, цьвёрды саюз веруючых, слава апосталаў, люстэрка прарокаў, вянец мучанікаў, залог ушаноўваючых Хрыста.

З таго часу, як існуе Крыж Хрыстовы, Хрысту прыносіцца пакланеньне. З часу Крыжа Хрыстова мы пазналі Сына Боскага. З часу Крыжа Хрыстовага мы шануем Сына зь Айцом. З часу Крыжа Хрыстовага абрады Юдэйскія скасаваліся, язычніцтва пала, хрысьціянства ўзьнялося, паветра асьвяцілася, мы вызваліліся ад крывавых ахвяр, зрабіліся ўдзельнікамі ў бяскроўным ахвярапрынашэньні. З часу Крыжа Хрыстова зьнік смурод дэманаў, і мы пачалі адчуваць духоўны водар міру пралітага (Песьн. 1:2). З часу Крыжа Госпада пераўтварыліся ў нішто казачныя радаводы багоў. З часу Крыжа Хрыстовага мы спавядаем таямніцу Боскага Нараджэньня Ісуса па чалавечы. З часу Крыжа Госпада мы пазнаем безпачатковы Пачатак, сыходзячы зь Пачатку прадвечнага. З часу Крыжы Госпада мы навучыліся вераваць у Айца, і Сына, і Сьвятога Духа, і адпрэчылі згубнае і ілжывае трызьненьне паганскага шматбожжа. З часу Крыжа Хрыстовага мы адагналі ад сябе цені прадзнакавых вобразаў і прымірыліся зь сьветам ісьціны – дабрынёй. З часу Крыжа Госпада сьмерць пагарджаецца, ідалы разбураны, прынашэньня жывёл у ахвяру спынілася, дэманы прагнаныя, паганскія капішча разбураны ўшчэнт. Паўсюль Царквы, алтары, сьпевы, усяночныя дбаньні; паўсюль Багаслоўе, адбываюцца хросты, аднадомнасьць вернікаў, пазнаньне Пісаньня, грэблівасьць да зямнога, атрыманьне нябесных дабротаў, зносіны з Богам. Але для чаго шмат казаць? З часу Крыжа Госпада людзі жывуць зь Анёламі, неба адчынена для народжаных на зямлі, і Бог прысутнічае і ўсяляецца паміж людзьмі.

О Крыж, Хрыстова і наша шмат імянная пахвала! О дрэва добрага знаку, на якім Хрыстос раскінуўся! Лаза несьмяротнасьці, зь якой Хрыстос–вінаград, падаў для нас піцьцё жыцьця! О Крыж, якім разарваны сьвітак з пісаньне граху, і напісаны запавет свабоды! О Крыж – скарб вечных дабротаў, шлях да раю, ключар царства, збаўца ад грахоў, падаўца перамог. Хрыстос, укрыжаваны на табе, зрабіў цябе дрэвам жыцьця. Хрыстос, працьвічаны да цябе, зрабіў цябе лесьвіцай, што вядзе на нябёсы. Хрыстос, павешаны на табе, разарваў путы скаваных грахом. Хрыстос, добраахвотна ўзьняты на цябе, узьнёс зь сабой і сусьвет. Хрыстос, узьнесены на цябе дзеля нас, захапіў і меднага зьмея, узьнятага на сьцяг. Няма больш меднага зьмея, які праз адзін погляд на яго, вылечваў раны ўражаных зьмеямі. Няма больш зьмея, ахоўваючага ногі на шляху (Лік. 21:8). Ужо больш не пракляты нехта зь вісячых на дрэве (Друг. 21:25). Якім жа чынам? Такім, што дабраслаўлёны юнак Ісус, Сын Боскі, ператварыў пракляцьце, ляжачае на нас у дабраслаўленьне. Крыж ужо ня ёсьць больш прадметам пракляцьця; клятва працьвічаная да Крыжа; Хрыстос зьнішчыў праклён, і паслаў на нас дабраслаўленьне.

Гэты ж Крыж Хрыстовы зрабіўся для нас крыніцай усіх дабротаў. Ён завецца рознымі імёнамі. Ён завецца жазлом праўды, цараваньня, сілы, спадчыны. Пасад Твой, Божа, зь стагодзьдзя ў стагодзьдзя: “жазло праўды – жазло царства Твайго. … паб'еш іх жалезным жазлом, патаўчэш іх, як посуд ганчарны ” (Пс. 44:7; 2:9). “Тваё жазло і твой посах – яны супакойваюць мяне.” (Пс. 22:4); дрэвам жыцьця “Яна – дрэва жыцьця тым, што называюць яе, - і шчасныя тыя, што маюць яе!” (Выс. 3:18) – і проста дрэвам: “будзе ён, быццам дрэва, над плынямі водаў пасаджанае” (Пс. 1:3) – дзе? Давыд паказвае: пры крыніцы водаў; – якіх водаў? Боганатхнённага Пісаньня. Крыж завецца падножжам: “Праслаўляйце Госпада, Бога нашага, і пакланяйцеся падножжу Ягонаму: сьвятое яно!” (Пс. 98:5), месцам “Пойдзем да жытлішча Ягонага, паклонімся падножжу ног Ягоных. … ня дам сну вачам маім і павекам маім дрымоты, … пакуль не знайду месца Госпаду, жытла Моцнаму Якава” (Пс. 131:7, 4, 5).

Патрыярх Якаў прадвызначыў гэты Крыж, калі крыжавобразна паклаў рукі на ўнукаў сваіх, Яфрэма і Манасію (Быц. 48:14). Той жа патрыярх прадвыявіў Крыж, калі пакланіўся на верх жазла Іосіфу (Быц. 47:31). Жазло таго ж патрыярха Якава было правобразам Крыжа пры пераходзе праз Ярдан. Бо Якаў кажа: “я з кіем маім перайшоў гэты Ярдан” (Быц. 32:10). І крыху раней быў выяўлены Аўрааму знак Крыжа ў выглядзе рог барана, што “заблытаўся ў гушчобе рагамі сваімі” (Быц. 22:13), калі патрыярх таямніча зьдзяйсьняў правобразную ахвяру, прадзнак Ўкрыжаванага.

Крыж быў прадказаны і Ісакам, што нёс дровы ўсяспаленьня і хутка ідучым за айцом сваім, як ахвяра, якую Аўраам сьпяшаўся прынесьці (Быц. 22:6). Моц Крыжа і прадвызначала і жазло Майсея, ператворанае ў зьмея, які атрымаў перамогу над жэзламі эгіпэцкімі, сажраўшы іх, а для эгіпцян ператварыў у кроў воды рэк, каб яны былі непрыдатныя для піцьця. Па ўзмаху жазла Майсея зьявіліся зь вады жабы, наляцела саранча, зараіліся мухі, раскінулася цемра, і ўсе іншыя пакараньні сышлі на Егіпет (Вых. раз. 7 і наступныя). Тое жазло Майсея было вобразам Крыжа, калі Майсей падзяліў жазлом Чорнае мора і разышліся воды, зрабіўшыся да яго і ягонага народу сьцяной з правага і левага бакоў (Вых. 14:21-22). Правобразам Крыжа быў слуп вогнены і слуп хмарны, пры дапамозе якіх Бог кіраваў на шляхах вандруючы Ізраіль, зьбегшы зь Егіпту (Вых. 13:21). Выгляд Крыжа выявіў і сам Майсей на гары, узьнімаючы рукі свае, калі Ісус змагаўся зь іншапляменьнікам Амалікам, і калі Майсей быў падтрыманы Аронам і Арам, а Ізраіль умацоўваўся і пераадольваў (Вых. 17:11). Вобраз Крыжа прадказала і жазло, ударыўшае ў камень у пустэльні, і выявіўшае зь няплодных нетраў яго багатыя крыніцы. Прадвыяўляў таямніцу Крыжа і Ісая, перапілаваны на дзьве часткі дзеравянай пілой. Прамаўчу аб Амане, павешаным на дрэве (Эф. 7:10), і аб Сісары, працятым намётным калком, хоць і яны ясна выяўляюць Крыж (Суд. 4:21). Але нельга не ўзгадаць аб накідцы Іліёнавай, прадвызначыўшай моц Крыжа, калі Ільля, падзяліўшы пры дапамозе накідкі Ярдан, прайшоў па яму, як па сушы (4 Цар. 2:8). Магчыма лі абмінуць маўчаньнем і цуд Елісея, калі ён апусьціў дрэва ў ваду, і тым выцягнуў зь дна ракі жалезную сякеру, падняўшы цяжкі мэталь лёгкім кавалкам дрэва (4 Цар. 6:6)? А што жазло, узрасьціўшае ў адну ноч галіну, кветкі і плады (Лік. 17:18)? Не відавочна лі і яно паказала правобраз Крыжа?

Па праўдзе вялікі Крыж, паўсюль у Пісаньні прадказаны і прадвыяўлены, выяўляючы вобраз тых цудаў, якія штодзённа сілай Ягонай адбываюцца. Пакланяйцеся Крыжу, бо праз яго мы пазнаем Госпада. Крыж годна шануем, бо дабраслаўлёны Ўкрыжаваны на ім. Крыж годны пакланеньню, бо праз яго мы прынялі дабраслаўленьне і вызваліліся ад клятвы. Крыж годны пакланеньню, бо праз яго мы выплюнулі горкі плод дрэва непаслушэнства, і спажылі салодкасьць выратаваньня. Дабраслаўлёна дрэва: праз яго прынялі дабраслаўленьне народы. Дабраслаўлёна дрэва: на ім Бог раскінуўся плоцьцю. Бачыць Бога – укрыжаванага, і пры гэтым сярод разбойнікаў, якое відовішча можа быць дзівосьней? Дабраслаўлёна дрэва: праз яго разбойнік увайшоў у рай, і спажываньня ад гэтага дрэва зьнішчыла спажытую горач. Можа лі нешта быць больш годным? – Жыльлё, якое зачыніў спакушаны Адам, адчыніў разважлівы разбойнік, і адкуль Адам быў выгнаны, туды разбойнік пакліканы, і там упрыгожаны чынам грамадзяніна. Якое згоднае адрозьненьне! Выйшаў рабаўнік і рабаўнік увайшоў: першы праз паслушэнства, апошні праз спавяданьне; адзін абвінавачаны зь спакушальнікам, другі ўкрыжаваны разам з Творцам сваім.

Дабраслаўлёна дрэва, з якога створаны каўчэг, таямніча выратаваўшы сусьвет ад патапленьня. Дабраслаўлёна дрэва, ад якога разбойнік спажыў, і ўдастоіўся райскай асалоды. Дабраслаўлёна дрэва, ад якога прабацька Адам не смакаваў раней, пасьпяшыўшы спажыць ад дрэва пазнаньня, чаму і зьмяніў жыцьцё на сьмерць,– і якасьць якога пазнаў ужо пасьля, калі перайшоў у раскаяньне, за што і павернуты ў ранейшы стан. Дабраслаўлёна дрэва, магутнасьцю якога мышцы ганарлівых паслабляюцца, палкі ворагаў перамагаюцца, варвар адступае і скіф бяжыць, калі нават ніхто не гоніць яго. І так ў сёньняшні дзень разам са мной ўзьнясіце галасы свае, і скарбніцу Крыжа прынясіце з пакланеньнем выслоўе Пісаньня. Скарбам Крыжа я называю Хрыста Сына Боскага. Да гэтага ж скарбу і мусім сёньня зьвярнуцца са словамі Пісаньня: “Усе народы, Табою створаныя, прыйдуць і схіляцца прад Табою, Госпадзе, і праславяць імя Тваё, бо Ты вялікі, творыш дзівосы, – Ты, Божа, адзіны Ты. (Пс. 85:9-10)

ГАЛГОФА І ХРАМ ТРУНЫ ГОСПАДА Ў ЕРУСАЛІМЕ

М. Скабаллановіч

Калі уся Палестына, асьвячоная жыцьцём у ёй нашага Выратавальніка, для нас, хрысьціян, — сьвятая зямля, то найвялікшай сьвятыняй гэтай сьвятой зямлі зьяўляецца для нас Галгофа — месца расьпяцьця і крыжовай сьмерці Хрыста за выратаваньне людзей. Усё жыцьцё Яго была узыходжаньнем на Галгофы, да вялікага подзьвігу паслухмянства волі Айца Нябеснага і справе адкупленьня роду чалавечага. І ужо тады, калі анёлы, пры нараджэньні Выратавальніка, апявалі “слава ў вышынях Богу і на землі мір”, яны услаўлялі Галгофу — пакуты і сьмерць Хрыста. Так, усё жыцьцё Хрыста, ад віфліемскіх ясьляў да апошняга Яго уздыху, да вялікага “зьдзейсьнілася”", — гэтае нясеньне Выратавальнікам крыжа Свайго да Галгофы і, нарэшце, прыняцьце крыжа на Галгофе. Тут, калі зьдзейсьнілася злачынная людзкая справа, адзначаная цудоўнай цемрай, зазьзяла Боскае Сонца, кінула свае выратавальныя і жыватворчыя прамяні на усё чалавецтва; тут скончылася ноч Старога Запавету і заблішчаў прамяністы дзень Запавету Новага, адным словам, тут, на Галгофе, сьмерцю Выратавальніка адчыненыя для людзей дзьверы у новае жыцьцё і ў палацы жыцьця вечнага. Усё гэта для хрысьціянскага сэрца і розуму зьвязана са сьвятым імем Галгофы, са найсьвяцейшым месцам расьпяцьця нашага Выратавальніка. І дрэнны той хрысьціянін, сэрца якога не б'ецца поўнай глыбокай пашаны радасьцю пры назьве Галгофа, пры успаміне Галгофы!

Як прылада ганебнага рабскага пакараньня сьмерцю, Крыж праз сьмерць на ім Выратава­ль­ні­ка сусьвету зрабіўся прамяністым сьцягам перамогі, боскай любові і хрысьціян­с­кай урачыстасьці; так змрочнае месца суровай кары за чалавечыя злачынствы, месца гвал­тоў­най сьмерці, Галгофа сьмерцю Хрыстовай на ёй зрабілася месцам, адкуль вы­лі­ла­ся на чалавецтва жыцьцё, адкуль «сьмерцю Хрыстовай зваявана сьмерць». Аб сьмерці некалі вяшчала Галгофа, бо і само жыдоўскае імя Галгофа, па тлумачэньні эвангелістаў, значыць “лобнае месца”, месца ілба, чэрапы (Мц. 27:33; Мк. 15:21; Ян. 19:17) або на­ват проста “лоб”, “чэрап” (Лк. 23:33)[i]. Гэта было месца сьмяротнага пакараньня сьмер­цю злачынцаў, а таксама месца, дзе закопвалі цела пакараных пасьля выкананьня над імі прысуду. Па хрысьціянскім паданьні, у нетрах гэтага месца не толькі ляжалі чэрапы па­ка­ра­ных злачынцаў, але тут некалі быў пахаваны родапачынальнік чалавецтва Адам: там, дзе памёр унёсшы ў жыцьцё людзей праклён і сьмерць першы Адам, тамака памёр, а затым і уваскрос Збавіцель — другі родапачынальнік выратаванага ад праклёну і сьмер­ці чалавецтва, падараваўшы яму жыцьцё. Як месца публічнага пакараньня сьмерцю злачынцаў, Галгофа знаходзілася за сьценамі старажытнага Ерусаліму. Вядома, што, па ста­ра­жыт­ным звычаю і заканадаўству Майсея, пакараньне злачынца сьмерцю павінна бы­ло зьдзяйсьняцца за сьцяной горада або за межамі лягеру (постаці). (Лік. 15:35; 3 Цар. 21:13; Дз. 7:58; Жыд. 13:12), роўна як і па рымскіх законах месца выкананьня судовых сьмя­рот­ных прысудаў павінна было ляжаць за гарадзкімі сьценамі. На падставе раскопак, зроб­ле­ных у Ерусаліме ў XIX ст., і навуковых дасьледаваньняў месцазнаходжаньне ста­ра­жыт­най Галгофы уяўляецца так[ii].

Непадалёк (на адлегласьці каля 100 локцяў) ад заходняй сьцяны старажытнага Ерусаліма знаходзілася невялікая пляцоўка або, лепш сказаць, катлавіна, акружаная амаль са усіх бакоў скалістай сьцяной у 8,5 арш. вышыні, пры 108,5 саж. у акружнасьці. На усходнім боку катлавіны ў выглядзе мыса выступаў скалісты пагорак, які меў не больш 6,5 арш. вышыні над пляцам катлавіны, але гэты выступ зьвяртаў на сябе увагу сваім выглядам, нагадваючым чалавечы чэрап. Гэты выступ і быў старажытнай Галгофай, сапраўдны натуральны эшафот для пакараньня сьмерцю злачынцаў. Як вялікая частка пагоркаў гэтай мясцовасьці, і галгофская гара мела ў сабе натуральную пячору, у якую, верагодна, кідаліся трупы пакараных злачынцаў. У заходняй жа частцы катлавіны, якая мела меней высокі і стромкі спуск, былі высечаныя дзьве магілы[iii]. Адна зь іх, відавочна, належала багатаму сямейству і была зробленая па узору большай часткі ерусалімскіх магіл, г.з. мела вэстыбюль і за ім трунную камэр з трыма паглыбленьнямі унутр скалы (loculi) на супраць уваходу і з чатырма па баках. Пры гэтым можна меркаваць, што уладальнік, які набыў гэтае месца для сваёй магілы, быў чалавек чужой у Ерусаліме і знаходзіўся ў нейкіх асаблівых акалічнасьцях, бо ён рашыўся на куплю месца для магілы, нязручнага як па разьмяшчэньні свайму, бо блізка звычайнага месца пакараньня сьмерцю злачынцаў, так і па уласьцівасьці грунту (мяккага — mizzi, а не цьвёрдага — malaki). Але гэтай магілы, вядомай у цяперашні час пад імем “магілы Іосіфа і Нікадзіма”, відаць, потым апынулася нядосыць для вялікага сямейства уладальніка. І вось апошні уладкоўвае новую магілу, і прытым, з прычыны малой прыстасаванасьці навакольнага грунту катлавіны, абірае для магілы частку скалы яшчэ бліжэй да Галгофы, адлеглую ад яе на 120 футаў, але затое зручную па грунце (malaki) і ляжачую на узроўні на 4 фута ніжэй першай магілы. Аднак гэтая новая магіла не была скончаная. Ужо быў зроблены вэстыбюль новай магілы і першая трунная камэра начарна, як Правядзеньне спыніла наступны выраб магілы. І вось пахавальная неабробленая камэра зь сьпехам прыгатаваным адзінкавым ложкам (а не loculus — паглыбленьнем у скале) зрабілася магілай Выратавальніка — Таго, Хто ва усё жыцьцё не меў, дзе прыхіліць галаву, не меў уласнага магільнага склепа і для свайго кароткага сьмяротнага супакою. Што дамавінай Выратавальніка было не паглыбленьне ў сьцяне магілы, а простае ложка ў выглядзе лавы уздоўж сьцены, гэта пацьвярджае Эвангельле. Эвангеліст распавядае, што калі Марыя прыйшла да дамавіны і нахілілася да нізкага уваходу ў пячору, то убачыла “двух анёлаў, якія сядзяць аднаго ў галавы і іншага ў ног, дзе ляжала цела Ісуса” (Ян. 20:11-12). Гэтага не магло бы быць, калі б цела Хрыстова было пакладзена ў паглыбленьне (loculus), а не на ложка уздоўж сьцены пячоры. Некалькі далей на усход ад гэтай магілы, якая прыняла на час цела Хрыстова, знаходзілася цыстэрна (паглыбленьне ў скале для збору дажджавой вады), падчас сьмерці Выратавальніка пустая, без вады. Па паданьню, у яе былі кінутыя крыжы Выратавальніка і двух разбойнікаў. Тут гэтыя крыжы і былі знойдзеныя пры раскопках праведзеных сьв. Аленай.

У такім выглядзе уяўляецца старажытная Галгофа і месца, дзе быў пахаваны Выратавальнік. Пасьля таго, як сьв. Аленай было адшукана гэта сьв. месца і годнае дрэва Крыжа Хрыстова, яно, па наказе імпэратара Канстантына, было упрыгожана і забудавана пышнымі будынкамі. На жаль, царкоўныя гісторыкі, якія сьведчаць аб гэтых будынках, не даюць дакладнага і падрабязнага апісаньня іх, а больш кажуць аб пышнасьці іх. Так, дбр. Феадарыт заўважае: “Апісваць прыгажосьць і веліч іх (будынкаў Канстантына) я лічу цалкам залішнім, таму што туды сьцякаюцца, можна сказаць, усе хрысьціяне, і багацьце будынкаў могуць бачыць самі”[iv]. Царкоўны гісторык Сакрат кажа, што будынкі былі разьмешчаныя насупраць старажытнага Ерусаліму і насілі імя Новага Ерусаліму[v]. Больш падрабязна і грунтоўна знаёміць з гэтымі будынкамі гісторык Яўсевій Кесарыйскі, хоць і ён не дае іх дакладнага апісаньня, а дае толькі агульную карціну іх велічнасьці. Адмысловая увагу ён спыняе на помніку труны Госпада, які насіў імя Анастасіс (Уваскрэсеньне). Гэты храм, які знаходзіўся на усходнім боку, насупраць сьвятой пячоры, званы Яўсевіям “царскім храмам”, — “твор дзівосны”, быў невымернай вышыні і велізарных памераў у даўжыню і шырыню. Усярэдзіне яго быў аздоблены плітамі рознакаляровага мармуру, а зь вонкавага боку яго сьцяны бліскацелі ад паліраваных камянёў, шчыльна прыгнаных адзін да аднаго і па прыгажосьці якія не саступалі мармуру. Дах будынка зьверху была сьвінцовы, — “надзейная абарона ад зімовых дажджоў”, усярэдзіне ж ён была складзены з розных квадратаў, абкладзеных золатам, таму увесь храм бліскацеў, падобна азоранаму праменьнем сонца. Ва усю даўжыню храма, паабапал, цягнуліся падвойныя калёны, якія на вяршынях былі таксама упрыгожаныя золатам. Тры брамы, разьмешчаных да усходу сонца, упускалі натоўпы уваходзячых унутр[vi]. Пасярэдзіне храму Ўваскрошаньня знаходзілася магіла Хрыста, акружаная 12-цю калёнамі, па ліку апосталаў. Гэтыя калёны зьверху былі упрыгожаныя вялікімі срэбнымі чарамі, што прынёс у падарунак сам цар Канстантын.

Гэтыя будынкі Канстантына Вялікага на месцы дамавіны Госпада і Галгофы былі цалкам разбураныя ў 614 г. пэрсыдзкім царом Хазрыям II. Але, дзякуючы стараньням жонкі Хазрыя — хрысьціянкі і сёстры грэцкага імпэратара Маўрыкія, манах Мадэст (настаяцель манастыра сьв. Феадосія Кінавмярха, пасьля патрыярх Іерусалімскі), мог калі не аднавіць царкву (базыліку) Канстантына, то пабудаваць паміж 616 і 626 гадамі новыя меншыя царквы на Труне Госпада, Галгофе і месцы адшуканьня Крыжа Хрыстова — храмы Уваскрошаньня, Крыжа і Галгофы. Але і гэтыя будынкі Мадэста на сьв. месцах Ерусаліма былі цалкам разбураныя ў 1010 г. халіфам Гакемам, а праз 38 гадоў зноў па ранейшым пляне адноўленыя па наказе Канстантына Манамаха. Аднак крыжакі знайшлі гэтыя будынкі мала якія адпавядаюць велічы сьвятых месцаў і ў пачатку XII ст. (каля 1130 г.) пабудавалі вялікую царкву, якая сваімі пабудовамі захапіла усе сьвятыя месцы. Дзьве з галоўных частак гэтай царквы, якую бачыў і даволі падрабязна апісаў наш рускі паломнік ігумен Данііл, дайшлі ў захаванасьці да нас, нягледзячы на незьлічоныя пераробкі і прыбудовы, а менавіта: на усходзе ратонда сьв. Труны і на захадзе — тры нефа (карабля) з хорамі амфітэатрам. І у наступныя стагодзьдзі бязьлітасная гісторыя не літавала гэтых будынкаў. Падвяргаліся яны спусташэньню ў 1244 г. і існавалі ў паўразбураным выглядзе аж да XVI ст. У XVI ст. пры Карле V і сыне яго Піліпе ў Эўропе распаўсюдзіўся слых аб бядотным стане сьвятых месцаў. Прапаведнік Франц Вергас сабраў вялікія ахвяраваньні, на якія помнік Труны Госпада быў пабудаваны зноўку, а ранейшы цалкам зьняты за драхласьцю. У 1719 г. былі зноў зробленыя істотныя пераробкі будынкаў на сьвятых месцах Ерусаліму, але пажар 12 кастрычніка 1808 г. зноў вынішчыў значную частку іх. Храм Труны Госпада згарэў амаль увесь, купал храма абрынуўся і значна пашкодзіў Кувуклію (помнік над месцам Труны Хрыстовай), калёны парэпаліся, расплаўлены цынк даху цёк унутр, як дождж. Гонар узнаўленьня пасьля гэтага будынкаў на месцы Труны Госпада прыналежыць праваслаўным, на сродкі якіх быў адноўлены галоўны храм па пляне архітэктара Калфа Камненосу зь Мітелен у 1810 г.; а ў 1868 г., па дамове паміж Францыяй, Расеяй і Турцыяй, быў адноўлены архітэктарамі розных нацыянальнасьцяў цалкам разбураны купал галоўнага храма Труны Госпада.

Зразумела, што усе гэтыя гістарычныя буры разбурэньняў і часта няўдалых узнаўленьняў, якія пранесьліся над будынкамі на сьвятых месцах Іерусаліма, наклалі свой друк на цяперашнія пабудовы і на галоўны храм на месцах гэтых — храм Уваскрэсеньні Хрыстова і храм Труны Госпада[vii]. У гэтай хрысьціянскай сьвятыні, нараўне зь астаткамі глыбокай даўніны, бачныя найноўшыя прыбудовы, якія пазбаўляюць будынкі адзінства і цэласьці. У цяперашні час, як старажытная Галгофа і Труна Госпада, так і будынкі, пабудаваныя на гэтых месцах, знаходзяцца не за сьценамі Ерусаліма, а ў самім горадзе, бо старажытныя сьцены горада не толькі пахаваныя пад развалінамі і сьмецьцем, але і перасталі пазначаць межы Ерусаліма, захапіўшага зараз значна большая прастора, чым у старажытнасьці. Сам храм Труны Госпада зь увянчаным залатым крыжам купалам (купалы два — большы і меншы) узвышаецца на даволі адкрытым месцы і, нягледзячы на багацьце навакольных пабудоў, бачны здалёк. Звонку храм уяўляе даўгаваты будынак, выцягнуты зь захаду на усход і закруглёны па абодвух канцах[viii]. Перад цяперашнім галоўным уваходам (на поўдзень) у храм Труны Госпада уладкаваны пляц або плятформа, плошчай каля 8 саж. у акружнасьці, выбрукаваная жаўтлявымі плітамі (цьвёрдага каменьня malaki) і звычайна запоўненая гандлярамі і жабракамі. Гэты пляц акружаная са усіх бакоў высокімі сьценамі, у якіх зьмяшчаюцца цэрквы і капэлы розных веравызнаньняў. На паўднёвым боку плятформы — грэцкі манастыр Гэфсыманіі, на усходняй — грэцкі манастыр Аўраама, армянская царква сьв.Яна і копцкая капэла Анёла; на заходняй — грэцкія цэрквы св. Якава, св. 40 мучанікаў і царква сьв. Яна (пад званіцай); на паўночным боку — лацінская капэла Агоніі і грэцкая прыбудоўка Сьв. Марыі. У паўночна-заходнім куце пляца знаходзіцца званіца, якая перш была аддзеленая ад храма, а зараз далучаная да яго. Званіца (пабудаваная паміж 1160 і 1180 г.г.) падтрымліваецца контрфорсамі і нясе на чатырох фасадах вялікія гатычныя канструкцыі, зьверху якіх знаходзіцца два шэрагу падвойных невялікіх вокнаў.

Уваход у храм Труны Госпада — на паўночным боку пляца. Фасад храма, прыналежны па сваім аздабленьні XII стагодзьдзю, мае два уваходы — заходні і паўднёвы; але ў цяперашні час застаўся дзейсным толькі паўднёвы уваход, а заходні зачынены, пасьля таго як прастора яго было заняты уваходнымі усходамі на Галгофу. Двум уваходам адпавядаюць два вакна верхняга паверху са зборамі, упрыгожаныя глыбокім разьбярствам; яны акружаныя карнізам, багата упрыгожаным галінамі з гронкамі, па узоры візантыйскага карніза залатых варот. Аркады уваходаў абапіраюцца на шэраг мармуровых калён, капітэлі (верхнія часткі) якіх уяўляюць візантыйскае перайманьне карынфскаму стылю (упрыгожаныя галінамі дуба і жалудамі). Адна з калён мае расколіну, з якой, па паданьні, некалі выйшаў агонь. З гэтай калёнай мясцовае вераваньне злучае сілу вылячэньня зубнога болю: ерусалімскія хрысьціянкі прыносяць сюды выпаўшы зуб і кідаюць яго ў расколіну з малітвай аб новым зубе. Вяршнякі над двума уваходамі упрыгожаныя барэльефамі (выпуклымі малюнкамі) вялікай каштоўнасьці. Утрыманьне для гэтых барэльефных малюнкаў узятая з эвангельскай гісторыі. Налева прадстаўлена уваскрашэньне Лазара: бачны Хрыстос з кнігай Эвангельлі і Марыя ў ног Яго; Лазар, які выходзіць з дамавіны, і на заднім пляне гледачы, з якіх некаторыя зачыняюць свае насы. Далей адлюстроўваецца Марыя, умольваючая Выратавальніка прыйсьці дзеля Лазара. Потым адлюстроўваюцца карціны з Уваходу Госпада ў Ерусалім: вучні Хрыстовы, якія шукаюць асьляня для Госпада, тут жа два пастуха з авечкамі; потым намаляваныя вучні, што прывялі асьліцу і падпасьцялілі сваю вопратку па шляху, удалечыні бачная Эляёнская гара. Далей намаляваны сам уваход Госпада ў Ерусалім: натоўпы народа сьцелюць сваю адзежу па шляху; адзін чалавек зразае галіны, жанчына трымае дзіця на плячах, наперадзе — расслаблены з мыліцамі. Апошняя карціна уяўляе Таемную Вячэру: сьв. Ян, схіліўшыся на грудзі Выратавальніка, на канцы стала Юда ў той момант, калі ён прымае хлеб ад Хрыста і выдаляецца. Малюнкі, разьмешчаныя па правым боку, маюць сымбалічны характар: гэтае галіны, лісьце і плод якія перамяшаныя з натоўпам аголеных людзей, птушак і інш.; у сярэднім — кентаўр з дугой у руцэ; жывёлы, якія паказваюць зло, знаходзяцца унізе, адкуль пазіраюць на дабро і як бы пільнуюць яго.

Але вось адчыняюцца цяжкія клецістыя вароты храма; пераступіўшы яго парог, наведвальнік уступае ў прадбрамнік (вэстыбюль), у якім знаходзяцца турэцкія прыбрамнікі. Прама насупраць уваходу наведвальнік бачыць ружова-жоўты камэнь памазаньня (з каменя mizzi), на якім было пакладзена ўсячыстае цела Выратавальніка па здыманьні з крыжа і памазанае водарамі. Камень акружаны лямпадамі і велічэзнымі кандэлябрамі, што належаць розным вераспавяданьням. Непадалёк на захадзе знаходзіцца іншы камень, на якім стаялі міраносіцы пры памазаньні цела Хрыстова. З правага боку наведвальніку акрываецца ўваход на Галгофу. У цяперашні час на Галгофу паднімаюцца двума стромкімі усходамі ў 18 прыступак кожная, бо Галгофа разьмешчаная вышэй узроўню храма. Гэтае узвышша (Галгофа) уяўляе пляцоўку ў 21,5 арш. даўжыні і шырыні і падзяляецца двума слупамі на дзьве часткі, утвараючыя дзьве прыбудоўкі (капэлы): прыбудоўка Расьпяцьці (узьняцьця Крыжа Госпада), прыналежны грэкам, і капэлу Прыцвічаньня да крыжа, што належыць лацінянам. Прыбудоўка расьпяцьця (на поўначы) багата упрыгожана каштоўнымі карцінамі і мазаікай. У глыбіні гэтай капэлы на выпіраючай частцы старажытнай скалы тры паглыбленьні, па паданьню, пазначаюць месцы знаходжаньня крыжоў Выратавальніка і двух разбойнікаў. Паглыбленьні гэтыя разьмешчаныя ў форме трыкутніка, па двум ніжнім кутам якога знаходзяцца месцы крыжоў разбойнікаў, а на верхнім месца Крыж Выратавальніка, зьмешчаны некалькі ніжэй (па паверхні) па адношаньню да двух першых. Месца крыжа разбойніка, укрыжаванага па правай руцэ Выратавальніка (добрага разбойніка, у арабаў ён завецца правым разбойнікам), стаіць на паўночным вугле трыкутніка, месца крыжа разбойніка левага — на паўднёвым, а Крыжа Выратавальніка — на заходнім. Адтуліна Крыжа Хрыстова мае 0,5 арш. глыбіні і 0,25 арш. у дыямэтры; яна ўпрыгожана серабром. Адтуліны жа крыжоў разбойнікаў закладзеныя, і іх месца пазначаныя толькі чорнымі кружкамі на мармуры. Ва усходнім паглыбленьні прыбудоўкі стаіць мармуровы адчынены пасад на чатырох ножках над паглыбленьнем, якое пазначае месца Крыжа Госпада. За пасадам пастаўлены сьв. Крыж зь малюнкам Укрыжаванага, а па баках — малюнкі Багародзіцы і Яна Багаслова. Месца гэта заўсёды асьветленае лямпадамі і сьвечкамі. На адлегласьці каля двух арш. на поўдзень ад адтуліны крыжа левага разбойніка знаходзіцца пакрытая серабром дошкай і ніжэй медзяной рашоткай вядомая гістарычная расколіна скалы, што, па паданьні, утварылася ў момант сьмерці Выратавальніка. Гэтую расколіну ужо ў IV ст. Кірыла Ерусалімскі паказваў у доказ зьдзесьніўшыхся тут вялікіх падзей. Пад прыбудоўкай расьпяцьця знаходзіцца капліца Адама, дзе быў, па паданьні, пахаваны першы чалавек і уваскрашоны крывёй Хрыста, ліўшайся на чэрап яго праз расколіну скалы. Іншая капэла (каталіцкая), Прыцвічаньня Госпада да крыжа (альбо сямі журботных слоў Выратавальніка), знаходзіцца на паўднёвым баку. Яна не вялікая, унутранасьць яе можна бачыць толькі праз рашотку: яна багата прыбраная; карціна алтара адлюстроўвае цела Хрыста, схіліўшагася на рукі Багародзіцы.

Спусьціўшыся зноў да падэшвы Галгофы ў сам храм і ад падэшвы Галгофы мінуючы каля 40 крокаў у паўночна-заходнім кірунку міма каменя памазаньня, уваходзяць у ратонду (сярэдняя частка) храма Труны Госпада[ix]. Яна уяўляе круглы будынак, мае каля 7 саж. у дыямэтры і сваімі 18-цю масіўнымі слупамі атачае сьв. Труну. Гэтыя слупы ў сваю чаргу падтрымліваюць верхнюю галерэю, якая складаецца з 18-ці аркад[x]. Над ратондай высіцца велічны купал з жалеза; усярэдзіне купал упрыгожаны намаляванымі па сінім полі залатымі зоркамі і іншымі малюнкамі, а звонку пакрыты сьвінцом. Вакол купалу усярэдзіне ёсьць ход, адкуль можна глядзець унутр храма. Пасярэдзіне ратонды бліжэй да заходняй сьцяны Кафалікону, стаіць помнік (так званая “Кувуклія”), які упрыгожвае месца пахаваньня Выратавальніка і звонку маючы выгляд пяцікутнай капліцы 3 саж. даўжыні і 2 саж. шырыні, абкладзенай ерусалімскім жаўтлява-ружовым мармурам і падтрымліваем калёнамі, на якіх красуецца ў выглядзе венца купал[xi]. Помнік Труны Госпада складаецца зь двух частак — заходняй галоўнай і усходняй прыбудовы, названай прыбудоўкай Анёла. Прыбудоўка мае каля 5 арш. даўжыні і 4,5 арш. шырыні. Яго сьцяны, у якіх знаходзяцца усходы, вядучыя на дах храма, вельмі тоўстыя. Унутранасьць прыбудоўкі асьветленая лямпадамі, зь якіх 5 прыналежаць грэкам, 5 каталікам, 4 армянам і адна коптам. Пасярод прыбудоўкі знаходзіцца камень, упраўлены у мармур: па паданьні, ён зачыняў магілу Хрыста і быў адвальны Анёлам. Праз маленькую нізенькую брамку (над брамкай — статуі двух анёлаў) прыбудоўкі Анёла уваходзяць у капэлу (прыбудоўка) Труны Госпада, што мае усяго 2 арш. 14 у даўжыню і амаль гэтулькі жа (2 арш 11 в.) у шырыню, так што ў ёй адначасова могуць зьмясьціцца 3-4 чалавека. Тут зь столі (пляфон), які на мармуровых калёнах, зьвешваюцца 43 лямпады, зь якіх 13 грэцкіх, 13 лацінскіх, 13 армянскіх і 4 копцкіх. Гэтыя лямпады дзень і ноч асьвятляюць унутранасьць капэлы Труны Госпада. Жывапіс і іншыя упрыгожваньні вельмі бедныя, асабліва калі прыняць да увагі тыя незьлічоныя ахвяраваньні, якія сьцякаюцца сюды са усіх канцоў хрысьціянскага сьвету. Барэльеф з белага мармуру, уяўляючы карціну Уваскрэсеньні Хрыстова, прыналежыць грэкам, карціна справа — армянам, а карціна зьлева — лацінянам. Месца самой труны Хрыстова, зьмешчана пад лямпадамі, пазначана чатырохкутным, пакрытым мармуровай (пабітай пасярэдзіне) дошкай узвышэньнем, якое служыць пасадам. Уздоўж усёй сьцяны стаяць падсьвечнікі. Тут, на гэтым пасадзе, штодня служыцца літургія сьвятарамі трох спавяданьняў — праваслаўнага, армянскага і лацінскага[xii]. Ззаду сьв. Труны на захадзе знаходзіцца маленькая капэла, прыналежная з XVI ст. коптам.

Прама насупраць брамкі ў прыбудоўцы Анёла, у сажнях трох-чатырох да усходу, разьмешчаныя заходнія дзьверы катэдральнае грэцкай царквы (Кафалікону) Уваскрошаньня, якая займае цэнтральнае месца усяго будынка храма і выдатная па правільнасьці сваёй архітэктуры, багацьцю свайго упрыгожваньня (іканастас — з чыстага золата) і абразам візантыйскага стылю. Храм Уваскрошаньня — велічны, прасторны, хоць і змрочны. Чатыры вялікіх слупа падтрымліваюць чатыры аркі, на якіх умацаваны купал, асьвятляючы храм. Усходняя частка храма узьнятая на некалькі прыступак і закругленая: гэтае месца служыць даволі прасторным алтаром; заўважым, што пасад у ім мае не чатырохкутную, як звычайна, а падоўжную форму. У алтары ж знаходзяцца часткі Жыватворчага Крыжа Госпада і правая рука сьв. Васіля Вялікага. У сярэдзіне самога храма стаіць невялікая каменная урна (чара), у якой ляжыць як бы пляскаты шар, наверсе намаляваны чорны крыж. Гэта так званы пуп, або цэнтар, землі. У правай (паўднёвай) і левай (паўночнай) сьцяне знаходзяцца катэдры: налева — патрыярха Ерусалімскага, а направа — патрыярха Антыёхійскага. Па паданьню, уся гэтая частка храма пабудаваная на тым месцы, дзе знаходзіўся сад Іосіфа Арымафэйскага. Вакол галоўнай часткі храма Уваскрошаньня ідзе цёмны калідор, у якім разьмешчаныя маленькія адчыненыя прыбудоўкі і капэлы ў гонар розных падзей і асоб эвангельскай гісторыі. Калі увайсьці ў гэты праход з паўночнага боку, то, першым чынам, сустракаецца месца, дзе, па паданьню, Выратавальнік зьявіўся па уваскрошаньню Марыі Магдаліне, і лацінская капэла, у якой паказваюць камень, да якога быў прывязаны Хрыстос перад расьпяцьцем. Мінаючы паўночную частку праходу, вядомую пад імем сямі арак Сьв. Дзевы (рэшткі іх бачныя дагэтуль), уступаюць у цёмную прыбудоўку Сувязяў Хрыстовых — тут, направа ад уваходу, знаходзіцца пасад, пад якім маюцца два круглых адтуліны: гэтыя адтуліны, па паданьні, утвораць так званую калоду, у якую былі устаўленыя ногі Выратавальніка падчас падрыхтоўкі крыжа. Далей знаходзіцца таксама грэцкая прыбудоўка вязьніцы Ісуса, у якой Ён разам з разбойнікамі быў увязьнёным перад расьпяцьцем. Тутака, па паданьні, Боская Матка ў зьнямозе апусьцілася на зямлю, калі Яе Боскага Сына павялі на Галгофу. Гэтая падзея адлюстравана на запасаднай выяве. Тут два пасаду — адзін у імя Усьпеньня Багародзіцы, а іншы — у памяць хвастаньня Выратавальніка. У гэтай прыбудоўцы гараць нязгасныя лямпады. Далей у праходзе, у абсыдах вонкавай сьцяны храма, знаходзіцца прыбудоўка сьв. Лонгіна — таго ваяра, які пранізаў дзідай рабро Выратавальніка. Па паданьню, запісанаму Ерусалімскім прэсьвітэрам Ісыхэям (V ст.), ён быў родам з Кападакіі; на адно вока быў сьляпы, але пачаў бачыць, калі некалькі кропель крыві і воды, што ісьцяклі з пранізанага ім рабра Выратавальніка, пырснула на вока. Ён паверыў у Хрыста і пасьля разам з двума іншымі ваярамі падвергнуўся усячэньню галавы ад жыдоў. На гэтым месцы, дзе зараз прыбудоўка ў гонар яго, была пахаваная яго галава і потым адшуканая. Сам прыбудоўка, прыналежыць грэкам, прысьвечана яму толькі з XVI ст. Наступныя прыбудоўкі (капэлы) падзелу рызаў (прыналежны армянам; вядомы з XII ст.) і капэла цярновага вянку.

Паміж гэтымі двума капэламі, у паўднёваўсходняй часткі праходу, знаходзіцца пачатак шырокіх каменных усходаў з 29 прыступак, што вядуць у падзямельле, памятнае здабыцьцём крыжоў Хрыста і разбойніка. Само падзямельле разьмешчана па-за сьценамі храма і складаецца зь двух частак. Першая — прыбудоўка сьв. Алены, прыналежная армянам і, здаецца, зусім не пацярпеўшай падчас пажару 1808 г. Хоць за тынкоўкай не відаць уладкаваньня сьцен у прыбудоўцы, але здаецца верагодным, што яны высечаныя ў жывой скале. Чатыры масіўных калёны (з маналіту чырвонага колеру) з карынфскімі капітэлямі, прыналежнымі, як думаюць, першапачатковай базыліцы сьв. Алены (пабудаванай пры Канстантыне Вялікім), падтрымліваюць прыніжаны купал, вянчаючы капэлу і асьвятляючы яе сваімі шасьцю вокнамі. Вокны гэтыя выходзяць у двор Абісынскага манастыра. Ва усходняй частцы прыбудоўкі знаходзяцца тры абсыды. У прыбудоўцы два алтара — паўночны (у паўночнай абсыдзе) прысьвечаны памяці разважлівага разбойніка, а сярэдні — сьв. Алены. Направа поруч гэтага алтара — сядалішча, якое, кажуць, займала сьв. Алена падчас раскопак Крыжа.

Само месца здабыцьця Крыжа ляжыць яшчэ ніжэй. Спуск да яго знаходзіцца ў паўднёва-ўсходнім куту прыбудоўкі сьв. Алены і складаецца з 13 прыступак, з якіх тры ніжнія высечаныя ў скале. Сам прыбудоўка здабыцьця крыжоў уяўляе сабой пашыраную і абробленую натуральную пячору, ніжняя частка якой ляжыць у плясьці каменя mizzi. Блізкае суседзтва цыстэрны з вадой тлумачыць сталую вільготнасьць сьцен пячоры сьв. Крыжа. Месца пячоры направа прыналежыць грэкам: тут пад навіслай скалой знаходзіцца мармуровая пліта з чорным крыжам пасярэдзіне. Налева — алтар лацінян. Бронзавы малюнак сьв. Алены ў натуральны рост абдымае Крыж. Усюды пануе прыцемак; высечаныя пры заходняй і паўднёвай сьценах пячоры лавы як бы запрашаюць адпачыць усамоніўшагася тут прыхільніка сьв. месцаў і падумаць аб велічы і сьвятасьці тых месцаў, якія ён абыйшоў, агледзеў і якім поўны глыбокай пашаны пакланіўся.

---

[i] Па меркаваньні некаторых, назва “лобнае месца” або проста “лоб” паказвае на форму галгофскага пагорка, нагадваючага чалавечы чэрап.

[ii] Олесницкий А., проф. Святая Земля. Киев, 1876 г., б. 414

[iii] У жыдоў фамільныя магілы цароў, вяльможаў і наогул багатых людзей не будаваліся зь асобных камянёў, а высякаліся ў жывым грунце скал; прычым выбіраліся больш трывалыя пляст так зв. malaki у ніжніх частках схілаў гор. У навакольлях жа Ерусаліму было мноства натуральных пячор і гротаў, якімі маглі карыстацца для магілаў беднякі. У Талмудзе велічыня і уладкаваньне магіл вызначаецца так. Першым чынам, трэба выдзеўбці грот чатырох локцяў шырыні і шасьці локцяў даўжыні; усярэдзіне грота павінна выдзеўбці восем какім (loculi — пячоры, паглыбленьні для дамавін): тры справа, тры зьлева і два насупраць уваходу ў грот; кожны какім павінен быць чатырох локцяў даўжыні (углыб грота), сямі пядзяў вышыні і шасьці пядзяў шырыні. Зрэшты, мабыць, гэтая велічыня магілы, колькасьць і велічыня какім не былі абавязковыя для усіх. Па правіле рабі Сімёона, “трэба зрабіць грот 8 локцяў даўжыні і 6 шырыні і усярэдзіне яго высячы какім: 4 справа, 4 зьлева, тры насупраць уваходу. Какім жа павінны быць 4 локцяў даўжыні, 7 пядзяў вышыні і 6 шырыні”. Часам замест какім — высечаных у сьценах пэрпэндыкулярных паглыбленьняў — высякаліся раўналежна сьценам магілы, таксама для разьмяшчэньня дамавін або саркафагаў, шырокія каменныя лавы, плоскія або з паглыбленьнямі накшталт ясьляў або карыт (arcosolia), якія можна назваць ложкамі. Акрамя таго, часам наперадзе труннай камэры уладкоўваўся вэстыбюль — іншая камэра перад уваходам у магілу. Яна служыла для збору сваякоў і сяброў памерлага, а таксама для зьдзяйсьненьня тут у вядомы час набажэнскіх абрадаў. Прыналежнасьцю вялікіх старажытных жыдоўскіх магіл былі таксама цыстэрны (вадаёмы), якія уладкоўваліся на пляцоўках каля уваходу і служылі для абмываньня апаганеных дакрананьнем да трупа, а таксама нішы для сьвяцільнікаў Вядома, так уладкоўваліся магілы толькі багатых і шляхетных людзей, магілы ж бедных былі прасьцей: іх цела хавалі на агульных могілках, а іх магілы мелі, верагодна, большай часткай форму ямы, абкладзенай камянямі і прычыненай каменнай плітай.

[iv] История Церкви 1, 18.

[v] Церковная история 1, 17

[vi] Гл. у праф. Н. Маккавейского, назв. прац., б. 295-296.

[vii] Апісаньне храма Труны Госпада і храму Уваскрошаньня складзена на падставе зьвестак, паведамленых у даведніку Бедзекера (выд. 1912 г.), Каникулярной поездке во св. Землю П. Петрушевского, Киев, 1904 г., Первой паломнической экскурсии студентов Имп. Киевск. Дух. Акад. под редакцией проф. свящ. А.А. Глаголева, Киев, 1914 г., слоўніка Брокгауза (т. XIII) ды інш.

[viii] Наогул, — кажа адзін зь нядаўніх паломнікаў, храм Уваскрэсеньні (Труны Госпада) даволі змрочны, як і большасьць усходніх храмаў. Гэтаму змрочнаму выгляду шмат спрыяе і той пыл і бруд, якая месцамі выступае ў храме і, вядома, непрыемна дзейнічае на усякага, асабліва рускага паломніка, які ў Расеі звык бачыць у храмах бляск і чысьціню... Храм храмаў хрысьціянскіх, такім чынам, зьяўляецца не адпавядаючым па сваім выглядзе свайму вялікаму значэньню. (Первая паломническая экскурсия студентов Имп. Киевск. Дух. Акад. под ред. проф. свящ. А.А. Глаголева, Киев, 1914 г., б. 42).

[ix] У сучасным сваім выглядзе адносіцца да 1810 г.

[x] Першапачаткова, пры Канстантыне, па сьведчаньню Яўсевія Кэсарыйскага, было 12 слупоў (калён).

[xi] Увесь помнік рэстаўраваны ў 1810 г.

[xii] Пры саборным архірэйскім служэньні Труна Госпада служыць толькі ахвярнікам, пасадам жа тады зьяўляецца пліта, пакладзеная на урне ў прыбудоўцы Анёла; служачыя сьвятары тады падчас літургіі прадстаяць гэтаму пасаду, адыходзячы да Труны Госпада толькі для памінаньня. Пры служэньні жа аднаго або двух сьвятароў Труна Госпада адначасова служыць і ахвярнікам і пасадам, і служачыя сьвятары стаяць каля яе амаль неадлучна